FacebookTwitterLinkedIn
woensdag, 23 July 2014 09:00

Oude waarden passen altijd

Boekrecensie Boekrecensie Tekst: Jeroen Schalk, Beeld: Eugène Delacroix

Vrijheid, gelijkheid en broederschap. Deze drie woorden vormen het motto van Frankrijk en Haïti. De leus bestaat al sinds de Franse Revolutie, de drie afzonderlijke waarden daarentegen zijn onverminderd actueel.

Met ‘Oude waarden in nieuwe tijden’ als onderkop kan de indruk ontstaan dat het boek Vrijheid, gelijkheid, broederschap van Maarten van den Heuvel een belerend toontje heeft. Het tegendeel is waar; het is een analyse van hoe oude waarden uit een tijdperk vol revolutie, tot op de dag van vandaag hun weerga hebben in ieder denkbaar domein. Om dat aan te tonen, behandelt Van den Heuvel de drie waarden in aparte delen.

Aan de hand van alledaagse voorbeelden, zoals de vrijheid om een pot jam te kopen en gevoelens van broederschap in een elftal van de plaatselijke voetbalvereniging, laat hij zien hoe de drie waarden op dit moment hun uitwerking hebben. Dit ontdoet de waarden van hun abstractie. En doordat ze concreet worden, maakt de auteur voor zichzelf én de lezer inzichtelijk hoe vrijheid, gelijkheid en broederschap nu in ons leven spelen.

Religie, politiek, economie, internationale betrekkingen: geen domein is uitgezonderd. Maar met alleen die conclusie zou de auteur, die als journalist en programmamaker bij de Vara werkt, zich er veel te gemakkelijk van af maken. Van prestatiemaatschappij tot consumentisme en van nature-nurture- debat tot ons vrijheidsbeeld dat ontstond na de Tweede Wereldoorlog: Van den Heuvel laat zien dat dit soort ontwikkelingen gevolgen zijn van de drie waarden die sinds het einde van de achttiende eeuw het hoogste goed worden geacht.

Daarnaast verheldert Van den Heuvel niet alleen oorzaken en gevolgen,maar worden er ook verrassende verbanden gelegd. Zo legt hij de wisselwerking tussen consumentisme en inkomensongelijkheid uit, en laat hij aan de hand van diverse onderzoeken en filosofische vondsten van grote denkers zien hoe ons beeld van gelijkheid – vanaf de negentiende eeuw – het debat over aangeleerd versus aangeboren meermaals heeft aangezwengeld.

Een interessante conclusie die hieruit volgt betreft de rol van de ratio. Die zou namelijk ondergeschikt zijn aan de emotie, waarop we daadwerkelijk onze keuzes baseren. De ratio volgt, zoals ook de Amerikaanse socioloog Jonathan Haidt betoogt in zijn boek The Righteous Mind. Deze en andere interessante conclusies laten zien dat drie waarden, van oudsher revolutionair, zich steeds weer hebben weten te nestelen in ons denken en handelen. Dit alles doet Van den Heuvel zonder te vervallen in cynisme of oordelen. Hij toont duidelijk dat zaken als vrijemarktwerking, de verzorgingsstaat en individualisering bijzonder nare effecten hebben. Daarentegen laat hij ook zien dat oude waarden altijd in nieuwe tijden passen.

“Als we de economische, sociale en ecologische kansen willen benutten, dan zijn er nieuwe en inspirerende ideeën nodig. Precies daaraan levert dit boek een buitengewoon waardevolle bijdrage”, oordeelde Esther-Mirjam Sent, hoogleraar economie. Wie Vrijheid, Gelijkheid, Broederschap leest, zal zich zeer waarschijnlijk bij dat oordeel aansluiten.

Maarten van den Heuvel - Vrijheid, gelijkheid, broederschap, Boom, 307 blz., € 27,50

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda