Kick Bras: Het bezielde landschap

‹ Terug naar overzicht
Geplaatst op:
Het nieuwe boek van Kick Bras is gewijd aan spiritualiteit in de schilderkunst. De auteur is geestdriftig, de beschreven schilders zijn dat niet minder.

Tekst: Daniël Zevenhuizen

Kunst en religie gaan van oudsher hand in hand. Kick Bras, theoloog en onderzoeker aan het Titus Brandsma Instituut te Nijmegen, laat in zijn nieuwste werk beeldend zien hoe dat door de eeuwen heen het geval is. Het bezielde landschap, met de passende ondertitel Spiritualiteit in de schilderkunst, is een overzichtelijk en rijk geïllustreerd werk, waarin Bras een sprekende inleiding in de kunstgeschiedenis geeft, van middeleeuwse miniaturen tot twintigste-eeuwse expressionisten. Daarnaast bespreekt hij losstaande werken uit die periode aan de hand van thema’s als ‘Aarde, lieve Aarde’, ‘Wildernis’ en ‘Kosmisch besef’.

Bras maakt dankbaar gebruik van een groot scala werken als hij zijn licht op de ontwikkeling van de schilderkunst laat schijnen. En steeds weer met de intentie om God op het doek te treffen, of op z’n minst de krachten die de verscheidene kunstenaars in hun werk hebben willen aanroepen. Zo schrijft hij over de Sterrennacht dat Van Gogh weliswaar geen religieuze opvattingen wilde verwoorden met de waarden van ‘zuiverheid, sereniteit en troost’, maar dat deze “toch wel altijd nauw verweven (zijn) geweest met religieuze ervaring; datgene waar Van Gogh soms zo hartstochtelijk naar verlangde.”

Ziet de auteur van Het bezielde landschap daarmee niet wat hij wíl zien? Ja en nee. Het is waar dat Bras de schilderijen zó thematiseert, dat zij precies onder de lens van de bijbehorende kopjes te lezen zullen zijn. Plots wordt Anselm Kiefers Winterlandschap uit 1970 een teken van ‘Vitaliteit en afbraak’. Daar staat het samen met Emil Noldes De Hülltoft boerderij uit 1932 geëtaleerd. Het eerste doek geeft inderdaad een winterlandschap weer, besmeurd met het bloed afkomstig van een dramatisch op de achtergrond afgebeeld oorlogsslachtoffer; het tweede echter een majestueuze, oranje-paarse hemel. Dit bij elkaar nemen roept vragen op over de reikwijdte van de thema’s: zijn deze niet te breed genomen? Zeggen ze op deze manier nog wat?

Desalniettemin verantwoordt de schrijver zijn indeling. Waar een breuk dreigt op te treden tussen delen van een desondanks bij elkaar horend thema, maakt hij gebruik van verbindende tussenkoppen. Het is aan de lezer zelf om na te gaan of deze in de schilderwerken terugvindt wat Bras daarover te melden heeft, of om deze desnoods met nog weer andere thema’s te verbinden.

In zijn zoektocht naar schilderspiritualiteit schakelt Bras gemakkelijk tussen verhelderende segmenten uit het nalatenschap van de kunstenaars zelf en anderen die over hun werk geschreven hebben. Zo haalt hij Carus aan, vriend van de beroemde Duitse kunstschilder Caspar David Friedrich, wanneer deze over hét doek van de Romantiek, Der Wanderer über dem Nebelmeer, zegt: “Ga staan op de top van het gebergte, kijk uit over de lange heuvelruggen … en welk gevoel bekruipt je dan? Er is een stil besef in je; je verliest jezelf in de onbegrensde ruimte, je hele wezen ondergaat een stille loutering en reiniging. Je Ik verdwijnt. Jij bent niets, God is alles.”

Zodoende passeren in deze kleurrijke uitgave de belangrijkste figuren in de schildergeschiedenis alsook hun naasten. En in die veelstemmigheid klinkt zowel Bras’ eigen geestdrift door, als dat van de steeds op zijn of haar eigen manier geïnspireerde kunstschilder.

Kick Bras
Het bezielde landschap
Skandalon,
271 blz., € 32,50