FacebookTwitterLinkedIn
vrijdag, 20 July 2018 13:00

Stephen Batchelor deel III: ‘Secularisering boeddhisme begint in Azië’

Tekst: Jasmijn Olk Tekst: Jasmijn Olk Beeld: Ted van Aanholt

Boeddhistisch leraar en schrijver Stephen Batchelor (65) houdt zich bezig met het ontwikkelen van een seculier boeddhisme, gebaseerd op de oudste bronteksten en zonder absolute waarheden en doctrines. “Het boeddhisme presenteert een filosofie voor het leven: een duidelijk ethisch begrip van wat goed en bekwaam is en een praktijk van oefeningen die je zelf kan ondernemen.” Eerder sprak Batchelor over zijn zoektocht tussen de verschillende boeddhistische tradities en over zijn reden om terug te keren naar de oudste boeddhistische bronteksten. In deel III van het interview illustreert hij de relevantie van de leer van de Boeddha voor de moderne, seculiere samenleving.

Zijn volgens u de traditionele vormen van boeddhisme niet toereikend voor de westerse context? Moet het boeddhisme veranderen?
“Ik zeg niet dat de traditie moet veranderen, maar historisch wordt dit patroon keer op keer herhaald. Elke keer wanneer het boeddhisme in een nieuw cultureel milieu werd geïntroduceerd, heeft het zich aan de nieuwe situatie aangepast. Hierdoor zijn nieuwe vormen van het boeddhisme ontstaan.
Gezien de omstandigheden en de gedecentraliseerde natuur van het boeddhisme als religie, zal het zich waarschijnlijk ook aan de seculiere context aanpassen. De secularisering van het boeddhisme is op dit moment al gaande: Boeddhistische ideeën worden aangepast aan moderne concepten. De hele beweging van het moderniseren en seculariseren van het boeddhisme begint daadwerkelijk in Azië, niet in het westen. Dit wordt vaak niet erkend. Een voorbeeld: mindfulness is honderd jaar geleden in Birma ontstaan uit een traditie die de vipassanabeweging wordt genoemd. De Birmezen zochten naar een manier om tegenwicht te bieden aan de politieke, militaire en religieuze overheersing van de Britse kolonisten. Zij gingen terug naar de wortels van hun eigen religie, het boeddhisme, en benadrukte bepaalde aspecten van de traditie die tot dusver nog niet erg belangrijk waren. De belangrijkste ontwikkeling is dat zij meditatie en mindfulness beschikbaar maakte voor alle mensen, niet alleen voor monniken en nonnen. Dit is waar de tiendaagse vipassanaretraites zijn ontstaan – als seculiere overlevingsstrategie tegen de kolonisten. Voor deze ontwikkeling bestonden de, tegenwoordig erg populaire, retraites nog niet. Naast het voorbeeld van Birma zijn er vele anderen te noemen.”

In een interview stelt u: het boeddhisme daagt veel van de waarden en prioriteiten van onze cultuur uit. Op welke manier?
“In het boeddhisme ligt geen nadruk op ambitie, op materiele verworvenheden, rijkdom of roem. Allemaal dingen waar mensen hier geïnteresseerd in zijn. Daarnaast, en dit is waar het boeddhisme verschilt van andere religies die eenzelfde kritiek geven, biedt het boeddhisme een manier van handelen dat voor veel mensen uitvoerbaar is. Het is niet nodig om in een God te geloven, bijvoorbeeld. Het boeddhisme presenteert direct een filosofie voor het leven: een duidelijk ethisch begrip van wat goed en bekwaam is en een praktijk van oefeningen die je zelf kan ondernemen. De effecten van deze praktijken kunnen worden gemeten door de impact die het heeft op je eigen leven. Het feit dat onder andere mindfulness door middel van klinische proeven als enorm effectief is bewezen, spreekt ons wetenschappelijke wereldbeeld erg aan en geeft de praktijken geloofwaardigheid.

Momenteel woont u en Frankrijk, waar u meditatieretraites aanbiedt aan westerse boeddhistische beoefenaars. Waar zijn de mensen die deze retraites volgen naar op zoek?
“Het is natuurlijn onmogelijk om te generaliseren, maar er zijn een aantal verschillende motieven waar veel mensen mee komen. Sommigen komen omdat zij geïnteresseerd zijn in het boeddhisme, als filosofie of religie. Dit zijn mensen die zichzelf boeddhist noemen. Een retraite is voor hen een mogelijkheid om hun praktijken te verdiepen. Sommigen komen, niet omdat zij geïnteresseerd zijn in het boeddhisme, maar omdat zij interesse hebben in meditatie. Zij zijn geïnteresseerd in boeddhistische psychologie, op zoek naar een dieper inzicht in wie zij zijn. Zij gebruiken de boeddhistische praktijken om een rijker en meer vervuld leven te bewerkstelligen. Tegenwoordig is het gebruikelijk dat je bij elke retraite een aantal mensen hebt die uit de wereld van mindfulness komen. Mensen die bekend zijn geraakt met boeddhisme, niet door boeddhistische teksten, doctrines of de Dalai Lama op tv, maar door de seculiere beoefening van mindfulness. Zij zijn hier bijvoorbeeld mee begonnen vanwege hun gezondheid. Vervolgens komen zij er achter dat deze praktijk hen openstelt voor aan andere manier van kijken naar zichzelf en naar de wereld. Tot slot zijn er veel mensen die komen omdat ze een sterfgeval in de familie hebben, op een kruispunt in hun leven staan, een baan hebben verloren. Zij bezoeken de retraite om hun geest leeg te maken. Al deze verschillende reden zijn motivaties voor mensen om te komen.”

Welk advies zou u geven aan mensen in Nederland die meer van het boeddhisme willen weten?
“Mijn eerste advies zou zijn: volg je eigen neus, je eigen intuïtie. Als je geïnteresseerd bent in het boeddhisme, om welke reden dan ook, begin gewoon met kijken en zie waar je interesse je heen brengt. Herken welke aspecten je raken, oplichten. Is het een idee, een filosofie, meditatie, misschien een schilderij of afbeelding. Kijk waar dit je heen brengt. Maar, wees je er ook van bewust dat wanneer je aanklopt bij het lokale boeddhistische centrum, je een specifieke versie van het boeddhisme te zien krijgt. Wanneer je het boeddhisme breder wil begrijpen, moet je erkennen dat er verschillende tradities naast elkaar bestaan.
In principe komt het boeddhisme neer op een vermogen en bereidheid om onvoorwaardelijk de levenssituatie te omarmen waarin je je bevindt. En om alle negatieve, destructieve reactieve patronen, zoals gehechtheid of angst of haat, los te laten. De boeddhistische praktijk leert je om een stil, helder en open bewustzijn te ontwikkelen. En om vanuit dit stille, heldere en open bewustzijn op passende wijze te reageren op de mensen om je heen, situaties in de wereld en wellicht zelfs je eigen psychische problemen. Dat is waar het, voor mij, allemaal op neer komt. En dit is geen doctrine, echt niet, maar een uitnodiging om op een bepaalde manier te leven.”

Geïnteresseerd in de dynamiek tussen boeddhisme in Azië en boeddhisme in het westen? In het septembernummer van Volzin verschijnt een uitgebreid artikel over dit onderwerp.

Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

Volzin Schrijfwedstrijd 2018

volzin schrijfwedstrijd

 

Agenda