FacebookTwitterLinkedIn
woensdag, 18 July 2018 13:00

Stephen Batchelor deel II: ‘Protestantse theologie heeft mij geïnspireerd’

Tekst: Jasmijn Olk Tekst: Jasmijn Olk Beeld: Ted van Aanholt

“Lange tijd ben ik op zoek geweest naar de dharma zoals die daadwerkelijk door de Boeddha is onderwezen”, vertelt Stephen Batchelor (65). De internationaal bekende boeddhistisch schrijver houdt zich bezig met het formuleren van een seculier boeddhisme zonder absolute waarheden en doctrines. In deel I van het interview kon je lezen over zijn zoektocht binnen de verschillende boeddhistische tradities. Hier deel II: Stephen Batchelor houdt een pleidooi voor de terugkeer naar de oudste bronteksten.

U stelt dat de Boeddha geen doctrine heeft onderwezen. Wat onderwees hij wel?
“Ik zeg niet dat hij geen enkele doctrine heeft onderwezen, maar dat de Boeddha niet sprak over metafysische doctrines. Hij leerde zijn studenten niet over de diepste aard van de realiteit. Wat hij effectief onderwees, waren vaardigheden voor het leven. Hij onderwees een ethiek moreel systeem en contemplatieve discipline en hij bood een pragmatisch raamwerk waarin dit moreel en contemplatieve leven op een effectieve wijze geleefd kon worden. Als je wilt stellen dat de boeddha doctrines onderwees, moet je doctrines definiëren als ‘vaardigheden’, of ‘methodologieën’, hulpmiddelen. Het boeddhisme werd een religie toen er metafysische waarheden werden ontwikkelt, waarheden die niet bewezen of afgekeurd konden worden.”

Er zijn mensen die stellen dat rituelen, praxis, het startpunt zijn voor filosofie, voor dogma’s. Wat denkt u?
“Daar ben ik het mee eens. Om deze taal aan te houden: wat de Boeddha onderwees was naar mijn inzien een orthopraxis. In andere woorden, iets dat gedaan moest worden. Dit kan rituelen omvatten - er is ruimte voor discussie over wat hij precies onderwees – maar uiteindelijk komt het neer op manieren van gemeenschappelijk gedrag. Ethische voorschriften, richtlijnen om je leven te leiden, vormen van contemplatieve handelingen en discipline. Door de handelingen die de Boeddha onderwees uit te voeren, kun je actief verschil maken in je eigen leven en in de ervaringen van de gemeenschap. En ik ben geneigd het eens te zijn met het idee dat dit vervolgens is ontwikkeld richting vastgestelde geloofsstellingen.
In de geschiedenis van het boeddhisme is een terugkerend patroon te onderscheiden. Wanneer academische of rationele structuren te overweldigend worden, leidt dit tot een reactie. Instituties en orthodoxie hebben vaak de neiging té succesvol te worden. Dan gaat het aanvoelen als verstikkend, alsof je gevangen zit in een systeem. En op dat moment stapt er een slimme jongen naar voren die zegt: ‘wacht eens even, we hoeven het niet op deze manier te doen. Waarom gaan we niet terug naar de bronteksten, laten we uitvinden wat de Boeddha daadwerkelijk heeft gezegd.’
Wat je je moet realiseren, is dat de meeste boeddhistische tradities de daadwerkelijke leringen van de Boeddha niet citeren. Wat je aangeleerd krijgt zijn voornamelijk tekstuele commentaren, vaak gemaakt door de oprichters van bepaalde scholen. Dit is laat materiaal, de oudste commentaren vaak rond de duizend jaar oud. Dit verschilt niet veel van de katholieke traditie in de Middeleeuwen. Je bestudeerde Aquino, Augustinus misschien, maar leken kregen geen toegang tot het evangelie. Daar voor heeft de reformatie pas gezorgd. Ik denk dat het boeddhisme een vergelijkbaar patroon volgt als andere religies.”

Ziet u uzelf als één van deze slimme jongens?
“Natuurlijk doe ik dat! Om een bepaalde reden heb ik het vermogen om anders te denken, dingen anders vorm te geven. Dit schrijf ik meer toe aan een soort intuïtief aspect van mijn leven, ik vind niet dat ik een goede academicus ben. Ik probeer het ruwe materiaal te vinden dat aan de wortel van de traditie ligt en dat voldoende gewicht en intensiteit heeft om een vertaling te doorstaan, in het Engels en in de condities van de moderniteit. Daarom ga ik terug naar de oudste bronteksten.
Mijn interpretatie van de belangrijkste leer van het boeddhisme, komt met name tot uiting in mijn meest recente boek, genaamd After Buddhism (komende herfst in Nederlandse vertaling beschikbaar, red.). Het is een van mijn meest grondige en complete werken en presenteert, hopelijk, een consistente en coherente kijk op de dharma. Deze kijk is gebaseerd op mijn bestudering van de bronteksten en voornamelijk gevormd door mijn eigen praktijk, mijn eigen denken, eigen intuïties.”

Probeert u een dharma te formuleren die toegankelijk is voor Westerse boeddhisten? Bent u op zoek naar de échte dharma?
“Ik moet toegeven dat ik lange tijd op zoek ben geweest naar de dharma zoals die daadwerkelijk door de Boeddha is onderwezen. Ook hier zijn paralellen te trekken met het christendom. Ik heb lang gezocht naar de historische Boeddha, net als christenen op zoek waren naar de historische Jezus. De manier waarop ik met de bronteksten werk, is vergelijkbaar met de methode van de protestantse theologen die met deze zoektocht bezig waren. Met behulp van kritische, historische en tekstuele analyse stellen zij bepaalde criteria vast om te beslissen hoeveel geloofwaardigheid een passage in het evangelie heeft. Deze protestantse theologie heeft mij geïnspireerd. Niet wat betreft mijn begrip van het christendom, maar vanwege hun methodologie. Theologen uit de jaren ‘60, zoals Bultmann en Tillich, zijn erin geslaagd een nieuwe christelijke taal te ontwikkelen. Een taal die enerzijds geworteld is in de Bijbelse tekst, maar die tevens spreekt over de toestand van de moderniteit. Ik leer veel van de manier van denken, analyseren en differentiëren. Zo ga ik op zoek naar ideeën die centraal zijn voor het aanpakken van existentiële vragen. Ik onderscheid deze van ideeën die niet cruciaal zijn, maar grotendeels dogmatisch en abstract, zoals het idee van reïncarnatie.”

In het laatste deel van het interview vertelt Stephen Batchelor over de rol en positie die voor het boeddhisme is weggelegd in de westerse samenleving. Op welke manier biedt het boeddhisme een alternatief voor de normen en waarden van de westerse cultuur? Deel III van het interview komt vrijdag online.

Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

Volzin Schrijfwedstrijd 2018

volzin schrijfwedstrijd

 

Agenda