FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2019: NUMMER 1

    VOLZIN 2019: NUMMER 1

      Volzin organiseerde in samenwerking met Tilburg University een schrijfwedstrijd. Thema was: ‘Kunst
    02 januari 2019 - Lees meer
woensdag, 12 November 2014 08:23

'Ik zoek de waarheid altijd aan alle kanten'

'Ik zoek de waarheid altijd aan alle kanten' tekst: Jan van Hooydonk Beeld: Bert Beelen

Het is de honderste geboortedag van de theoloog Edward Schillebeeckx (1914-2009). Gisteren werd Harry Kuitert negentig jaar. De Bazuin, voorloper van Volzin, hield 15 jaar geleden een dubbelinterview met beide spraakmakende theologen. Vandaag het tweede deel van die tweeluik: Edward Schillebeeckx

"De grondovertuiging die ik aan mijn tijdgenoten heb willen overbrengen, is dat de menswaardigheid, de menselijkheid van de mens, in alles voorop moet staan. Onaantastbaar, ja heilig, noem ik datgene waarvoor je als mens je leven prijs wilt geven. Onaantastbaar, heilig, is voor mij het leven van de medemens. Je vindt dat trouwens terug in het evangelie. Matteüs zegt: je zult beoordeeld worden op de vraag of je een dorstige water gegeven hebt. Let wel: dat is een 'niet-religieus' oordeel.

Zo opgevat verbindt een humane ethiek alle mensen, christenen evenzeer als niet-christenen, gelovigen evenzeer als niet-gelovigen. Dat lijkt me in onze multireligieuze samenleving van groot belang. Tegelijkertijd is het hebben van een humane ethiek ook de voorwaarde vóór en de consequentie ván een geloofwaardig christendom en een geloofwaardige kerk."

Waaraan dankt u uw populariteit en hoge verkoopcijfers?
"Mijn Jezusboeken beleven momenteel een revival in Australië en in Oost-Europa. Kortgeleden is de Japanse vertaling van Jezus, het verhaal van een Levende verschenen. Uit die landen, eigenlijk vanuit de hele wereld, krijg ik veel brieven van mensen die mijn boeken gelezen hebben. Ze vinden mijn werk bevrijdend en hoopgevend; ik denk: omdat ik hen bevrijd van een boel ballast van het verleden.
Eén van de grote problemen voor het derde millennium is dat veel geloofsvoorstellingen uit een cultuurtijdperk komen dat passé is. Bijna al onze geloofsvoorstellingen zijn kinderachtig geworden, of het nu gaat om het idee dat God in de mens Jezus rondliep op aarde of om de hel met dat vuur en zo. We zijn vergeten dat het allemaal beelden zijn. Je moet ze opnieuw uitleggen. Dat doe ik en daar herkennen mensen zich in.
Daarnaast herkennen ze zich ook in mijn kritische opstelling tegenover de kerk als instituut. Heel het bestuur van de kerk dat eigenlijk voortdurend zichzelf verdedigt en hoopvolle ontwikkelingen afklemt, zegt de mensen van vandaag niets meer.
Overigens heeft datzelfde instituut veel bijgedragen aan mijn oplagecijfers. Kardinaal Alfrink heeft me dat vaker gezegd: Het feit dat je wordt aangevallen door de Inquisitie, is voor veel mensen een reden om je boeken te kopen."

Hoe staat u tegenover de roem en eer die u ten deel is gevallen?
"Ik ben daarmee zo vertrouwd geraakt dat ze mij niets meer zeggen. Tegelijkertijd vind ik al die belangstelling iets vanzelfsprekends. Ik moet wel zeggen dat ik enigszins opzie tegen mijn verjaardag. Er komen dezer dagen weer heel wat journalisten. Dat haalt me uit mijn normale doen."

Bent u, alle kerkelijke tegenwerking ten spijt, blij katholiek te zijn?
"O ja! Ik zeg altijd: tot wie zou ik anders gaan? Ik zie de tekorten van mijn kerk heel goed, maar diezelfde kerk heeft mij het geloof gegeven. Bovendien: als je de kerk wilt veranderen, moet je erin blijven. Sommige mensen, ook bisschoppen, hebben me wel eens aangeraden protestants te worden. Ze zouden niets liever willen; dan zijn ze van je af. Rome ziet dat toch enigszins anders, denk ik. Zij hebben wel ingezien dat ik trouw wil zijn en dat spreekt hen aan. Dan zijn ze ook milder in hun oordeel. Er zijn wel processen tegen mij gevoerd, maar ik ben nooit veroordeeld!
Ik weet dat er mensen zijn die rooms-katholiek gebleven zijn, niet ter wille van de kerk maar ter wille van mij en van andere theologen die denken zoals ik. Ik kan die mensen niet verraden.
Ik heb het er met Kuitert wel eens over gehad. Het verschil tussen hem en mij is dat ik, anders dan hij, deel uitmaak van een wereldkerk. En binnen een wereldkerk zijn er altijd wel mensen te vinden die je steunen."

Welke gebeurtenis tijdens uw leven heeft uw denken het meest bepaald?
"De gebeurtenis waar ik mij het meest aan opgetrokken heb, is het Tweede Vaticaanse Concilie geweest. Als theologen gingen wij daar met lood in de schoenen heen; we verwachtten er helemaal niets van. Maar mede doordat paus Johannes XXIII tijdens de eerste zitting alle voorliggende concepten van tafel heeft geveegd, is het concilie uitgelopen op een breuk met het voorgaande tijdvak, met de anti-reformatorische theologie van Trente, met de postscholastieke theologie die een puur speculatief begrippenspel was zonder voeling met de realiteit, met de negentiende-eeuwse veroordelingen van het liberalisme en het socialisme. Maar ik moet zeggen: het concilie heeft mijn denken niet bepaald. Veeleer was het omgekeerd: het denken van daar aanwezige theologen zoals ik heeft de uitkomsten van het concilie bepaald.
Nee, eigenlijk is er niet één gebeurtenis of één persoon geweest die mijn denken beslissend beïnvloed heeft. Ik zoek de waarheid altijd aan alle kanten. Daarom pluis ik alles uit."

Van welke theologische stellingname heeft u achteraf het meeste spijt?
"Heel mijn theologie is voortdurend een beter en adequater formuleren geweest van wat ik eerder al gezegd had. Maar dat ik me echt vergist heb, ik geloof het niet. Misschien heb ik me niet altijd even nauwkeurig uitgedrukt, waardoor mensen mij achteraf verkeerd bleken te begrijpen. Dat heb ik vooral ervaren wanneer mensen hun uitspraken baseerden op vertalingen van mijn boeken."

Gesteld dat u opnieuw kon kiezen, zou u dan opnieuw theoloog worden?
"De grap is dat ik nooit voor de theologie gekozen heb! Onder invloed van mijn leermeester pater De Petter wilde ik als jonge dominicaan filosoof worden, maar ik moest van mijn oversten theologie gaan studeren. Ik heb wel altijd de filosofie bijgehouden en verwerkt in mijn theologie. Men vindt daarin de fenomenologie terug en de hermeneutiek. En in mijn nieuwe boek is te zien dat ik inmiddels de laatmoderne filosofen heb gelezen. Maar als ik nu weer jong zou zijn en ik mocht dan zélf kiezen, koos ik zeker voor de theologie."

Wat betekent Harry Kuitert voor u?
"Hij is een echte vriend en we delen natuurlijk het feit dat we allebei bepaalde problemen met de kerkelijke autoriteiten gehad hebben.
Als theoloog heeft hij me zeker beïnvloed, zoals ik hem ongetwijfeld ook beïnvloed heb. Zijn boek Zonder geloof vaart niemand wel was me indertijd op het lijf geschreven. Tegenwoordig heb ik de indruk dat Kuitert weer wat meer terugkeert naar zijn calvinistische roots, maar toen vond ik hem nogal katholiserend. Hij beklemtoonde in dat boek het belang van de ervaring. De openbaring is in de mens gegeven; zij komt niet van buiten de mens en evenmin is zij vooraf aan de mens gegeven. Dat ben ik helemaal met hem eens.
Kuitert zegt altijd dat alwat van 'boven' komt, van 'beneden' komt. Daar heb ik toch een probleempje. De ervaring en de interpretatie komen inderdaad van 'beneden', maar ze slaan wél op iets van 'boven'. Daarover zijn Kuitert en ik het eens, maar hij laat na dat 'boven' enigszins te thematiseren. Ik doe dat wél."

Hoe zien uw plannen voor de toekomst eruit?
"Veel plannen heb ik niet meer, maar ik wil nog graag een nieuw boek voltooien over de sacramenten. Volgend jaar Pasen zou het klaar moeten zijn, maar ik ben enigszins vertraagd door twee staaroperaties. De uitgever mikt op vierhonderd gedrukte bladzijden; ik heb er nu al zeshonderd. Ik moet dus nog heel wat herschrijven en inkorten.
Aan dat boek ben ik rond mijn tachtigste begonnen, maar een paar jaar geleden heb ik alles wat ik tot dan toe had geschreven weer weggedaan, omdat er intussen allerlei boeken van etnologen en cultureel antropologen over rituelen waren verschenen. Lieve hemel! Ik heb wel zo'n dertig, veertig boeken bestudeerd met ontledingen van rituelen in velerlei stammen. Dat heeft mij een heel nieuwe kijk op de sacramenten gegeven, een kijk zoals die nog nergens echt door een theoloog is verwoord, al zijn er enkele theologische aanzetten.
Volgens een klassieke formulering 'veroorzaken' sacramenten iets 'in de categorie van het teken'. Het grote probleem is hoe je oorzakelijkheid en betekenis bij elkaar brengt. Dankzij de ingreep van de kerk, zeiden ze vroeger, maar die etnologische studies laten heel iets anders zien: Rituelen bewerken iets puur vanwege wat rituelen zijn. Rituelen, en dus ook sacramenten, hebben een basis in ons menszijn; ze horen bij ons menszijn.
Door de studie van de biologie kom je trouwens tot hetzelfde inzicht. De dierenwereld is vol rituelen, paargedrag bijvoorbeeld. Die rituelen zijn verankerd in de dierlijke lichamelijkheid. Zo zijn ook de sacramenten verankerd in de menselijke lichamelijkheid."

Waar en hoe ontmoet u God?
"In de ontmoeting met de medemens word je met de ethiek geconfronteerd. Maar wat is de ultieme grond van de menswaardigheid? Een humanist zal die zoeken in de menswaardigheid zelf, en dat is legitiem. Voor mij als christen geldt echter dat ik de ultieme grond van de menswaardigheid vind in God. Ik ontmoet God in de ander.
Sommige mensen ervaren God ook in de natuur. Mijn broer in Amerika bijvoorbeeld die een hyperintelligente ingenieur is, zegt me: 'Edward, de natuur zit zo wonderlijk in elkaar dat ik daarin Intelligentie ontmoet.' Daar zitten we dan altijd maar over te discussiëren. Ik zie het anders dan mijn broer: de natuur is volgens mij een kwestie van determinisme én toeval, ik mis daarin het ethische element. Als iemand beweert God te ervaren in de natuur, kan hij dat volgens mij alleen maar zeggen omdat hij God al kent via iemands open-staan voor de medemens."

Maakt het geloof het u lichter om te sterven?
"De psychologen zeggen van niet, maar persoonlijk denk ik van wél. Ik ben niet bang voor de dood. De dood hoort bij het menszijn.
Ik heb mijn visie op God en dus heb ik er geen enkel probleem mee dat ik moet sterven. Ik heb er alleen een probleem mee, zoals ieder mens, dat ik zou aftakelen of tot in de kleinste dingen afhankelijk zou worden.
Ook het oordeel jaagt me geen schrik aan. Wat er na de dood komt, kan alleen maar goed zijn."

Gesteld dat u begraven wordt en u kunt een grafschrift kiezen, hoe zal dit dan luiden?
"Daar heb ik nog nooit over nagedacht, evenmin als het mij iets zegt waar ik begraven word, in Nederland of in mijn geboorteland België. Dat soort kwesties zegt me niets omdat ik me heel bewust ben dat ik na mijn dood mijn lijk niet ben. Dat de mensen die achterblijven mijn stoffelijk overschot pieus behandelen, is vanzelfsprekend, maar dat overschot heeft niets meer met mij te maken.
Ik heb al vaker gezegd: verrijzenis heeft voor mij niets te maken met het weer levend worden van een lijk. Natuurlijk, wanneer de persoon na de dood door God tot heil wordt gebracht, moet er ook op lichamelijk vlak een uitstraling zijn, want de mens is meer dan zijn zieltje. Maar hoe dat 'hemelse lichaam' eruit ziet, weet ik niet, omdat ik nog aan deze kant van de dood verkeer. Voorlopig ga ik dus eerst mijn verjaardag vieren. Zolang ik leef, leef ik hier op aarde!"

Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda