FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2019: NUMMER 1

    VOLZIN 2019: NUMMER 1

      Volzin organiseerde in samenwerking met Tilburg University een schrijfwedstrijd. Thema was: ‘Kunst
    02 januari 2019 - Lees meer
vrijdag, 05 September 2014 10:25

Gerrit Kouwenaar (1923-2014): 'Requiescat in pace'

Gerrit Kouwenaar (1923-2014): 'Requiescat in pace' Teskt: Hein Schaeffer

‘Ik ben geen geleerde, geen raadgever / verklaar je niet de onmogelijkheden van aarde en lucht / ik maak ze”, zo dichtte Gerrit Kouwenaar. Gisteren overleed hij, 91 jaar oud. Theoloog Hein Schaeffer (1940-2007) schetste in 2006 in Volzin het spirituele portret van een der grootste moderne dichters van ons taalgebied.

Kunstenaars gevraagd! Dringend wordt in onze dagen een beroep gedaan op dichters en romanschrijvers om onze spirituele nood te lenigen. Karen Armstrong schrijft zelfs: “Als professionele religieuze leiders ons niet kunnen onderwijzen (…) kunnen kunstenaars en romanciers misschien de herderlijke rol overnemen en onze verloren en beschadigde wereld nieuwe inzichten geven.” Bij de eminence grise van de Nederlandse poëzie, Gerrit Kouwenaar, ben je dan in ieder geval aan het verkeerde adres. Al lang geleden dichtte hij: ik ben geen geleerde, geen raadgever / verklaar je niet de onmogelijkheden van aarde en lucht / ik maak ze. Een heel leven is hij daar nu mee bezig: de onmogelijkheden van aarde en lucht in een onverbiddelijk licht te stellen. “Mensen van hun eigen werkelijkheid laten schrikken, dàt is de taak van de dichter”, zei hij in 1983. Hij doet dit door keiharde overtuigingen waarin mensen vluchten, los te weken, door vanzelfsprekendheden ondersteboven te halen:

Ik heb nooit naar iets anders getracht dan dit:
het zacht maken van stenen
het vuur maken uit water
het regen maken uit dorst

Deze levensinstelling heeft hemzelf gemaakt tot een ‘eenvoudige heiden’: de mensen zijn geen goden en de goden / zij zijn er niet en zij hebben nooit bestaan. Wat overblijft, is het schokkende, levensgrote raadsel van het er-zijn, van tijd en eeuwigheid. Steeds weer doorproeft Kouwenaar ons ‘onmogelijke’ bestaan, waarin niets vaststaat:

alles wankelt op een grens
mijn vader ik en onze gedachten
wat absoluut is bestaat niet

alleen het licht
alleen het licht maar
als morgen de zon niet opgaat
zal niets zich verbazen

requiescat in pace.

Dit besef van vergankelijkheid klinkt nog sterker door in de twee laatste bundels van de nu hoogbejaarde dichter. Hij wil - zei hij in 2003 – “zeggen waar het op neerkomt.” En dat is een uiteindelijke vervreemding en verkilling. De bundel Totaal witte kamer opent met

Het moest er eenmaal van komen dat men alles
al kende (…)

dat men op een nadag de verte terugzag
dat de verte nabijer was dan ooit
dat men het jaar van de dag was vergeten
dat het huis zich verwoond en ontvreemd had

(…)

en dat men het koud had en vlees at
en dat het vlees niet meer smaakte en het vuur
zich ontstak en de muren zich warmden -

Het eerste gedicht in Het bezit van een ruïne (2005) begint met:De sterfelijkheid houdt aan. Alsof we ons leven doorbrengen in een motregen, die maar niet ophoudt. Om zijn intense verwondering om het er-zijn is Kouwenaar ooit een ‘heimelijke mysticus’ genoemd. Dat lijkt te veel gezegd. Zelf zegt hij: “Voor een deel is het mijn directe betrokkenheid  bij het onderwerp die mijn laatste gedichten sterker heeft gemaakt, zonder dat zij naar verhevenheid tasten.” Wel kun je zeggen dat het ook aan mystici eigen is mensen te laten schrikken van hun eigen werkelijkheid, en te zeggen waar het op neerkomt. Om ontvankelijkheid op te roepen voor iets volstrekt anders. Die hunkering  wordt door Kouwenaar – niet als herder maar als vertolker - verwoord:

Geest, woord, oneetbaarste vlees, zo lucht
als het lek in het spreken, besta…

(…)

verhoor de zucht van de roerloze hond
verzin het zinloos gedicht van de krekel
de dove ontaarde onthemelde grond –

De verlatenheid van onze wereld, van ons leven, roept om iets, om iemand, die wij - van onze kant – niet tot ons kunnen nemen: niet kunnen eten, niet kunnen vasthouden met onze adem.

Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

 

 

Agenda