FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2018: NUMMER 7

    VOLZIN 2018: NUMMER 7

    Volzin-special: De kracht van verhalen ‘Verhalen geven het leven zin en samenhang'Gerben Westerhof,
    03 July 2018 - Lees meer
woensdag, 04 July 2018 09:53

‘Verhalen geven het leven zin en samenhang’

Tekst: Irene de Pous Tekst: Irene de Pous Beeld: Klaas-Jelmer Sixma

“Op de vraag naar de zin van het leven kan de wetenschap geen antwoord geven,” zegt psycholoog Gerben Westerhof. Daarvoor hebben we verhalen nodig. Ooit werden die vooral verschaft door de religie, nu staat het eigen levensverhaal centraal. Dat hoeft en kan niet altijd een succesverhaal zijn. “Aandacht voor kwetsbaarheid en lijden zijn een belangrijk onderdeel van levenskunst.”

Waartoe zijn wij op aarde? Waartoe ben ik op aarde? Het antwoord op die vraag komt in een verhaal. Je levensverhaal. Nu de grote verhalen van de religie voor veel mensen aan kracht hebben verloren, wordt het levensverhaal extra belangrijk. “In het aanbrengen van samenhang, doel en richting in je leven word je meer op jezelf teruggeworpen,” zegt Gerben Westerhof, hoogleraar narratieve psychologie en technologie aan de Universiteit Twente. “Je moet zelf stoeien met de vraag hoe je verhaal eruit moet zien. Is dít het verhaal dat ik wil leven?”
Als wetenschapper houdt Westerhof zich bezig met de rol van persoonlijke verhalen in de gezondheidszorg en de vraag hoe verhalen kunnen worden ingezet om het welzijn te bevorderen. Zorg moet zich niet alleen richten op de klachten, is zijn uitgangspunt, maar op de hele mens. Daarbij horen ook vragen over zingeving en waarden. Het ‘verhalen’ van je leven kan mensen helpen in hun zoektocht daarnaar.

Verhalenwijsheid
Sinds de oprichting in 2012 staat Westerhof ook aan het hoofd van het Levensverhalenlab, een onderzoeksinstituut verbonden aan de Universiteit Twente gericht op narratieve zorg en technologie. Het Levensverhalenlab doet onderzoek naar de invloed van levensverhalen op de geestelijke gezondheid en de mogelijkheden die nieuwe technieken daarbij kunnen geven. Op basis van opgedane inzichten ontwerpen medewerkers van het instituut behandelmethoden, onder andere voor ouderen en voor mensen met een depressie.  De mens is een verhalend wezen. Terwijl de werkelijkheid vol onzekerheid, toeval en chaos is, snakt de mens naar betekenis en samenhang. En dat is precies wat een verhaal doet: samenhang scheppen. Oorzaak en gevolg aanbrengen. Het menselijk brein is afgesteld om continu overal te zoeken naar verbanden en betekenis, zelfs als die er niet zijn.
Zo is er een beroemd psychologisch experiment met een animatie van een rondje en twee driehoekjes, die in en om een groot vierkant bewegen waarbij één zijde van het vierkant open en dicht gaat. Gevraagd om te beschrijven wat ze zien, komen mensen met de spannendste omschrijvingen. Ze zien achtervolgingen en toenaderingen, helden en schurken. Slechts een enkeling ziet gewoon een aantal geometrisch bewegende figuren tussen lijnen. Zoals we de werkelijkheid om ons heen in verhalen willen vatten, zo ‘verhalen’ we ook voortdurend onszelf en ons eigen leven, van het korte gesprek aan de koffieautomaat tot aan de lange avonden bijpraten voor de open haard. Dit heeft volgens Westerhof uiteenlopende functies. Zo is het niet alleen een manier om zin en betekenis te geven aan ons leven, maar ook om elkaar te leren kennen, en onderlinge banden te versterken en om de eigen identiteit vorm te geven. Veelal doen mensen dit onbewust en de een is van nature vaardiger in verhalen construeren dan de ander, zegt Westerhof. “Maar het is een vaardigheid die je deels ook kunt leren. Verhalen zijn krachtige instrumenten om creatief met je eigen leven om te gaan. Ze helpen je het alledaagse te ontstijgen en met humor en afstand naar je eigen leven te kijken. Ze zijn een bron van creativiteit om een kunstwerk van je leven te maken.” Maar zoals het levensverhaal een bron van kracht kan zijn, kan het mensen ook juist gevangen houden. Het onderzoek en de interventies van het Levensverhalenlab richten zich daarom ook op wat je ‘verhalenwijsheid’ zou kunnen noemen. “We willen mensen bewust maken van wat een verhaal is, hoe we zelf verhalen maken en gebruiken en wat daar de effecten van zijn.”

Verhaal is een veelgebruikt woord. Zelfs de aardappels bij de groenteboer op de hoek komen met een verhaal. Wat verstaat u onder een verhaal?
“De vraag wanneer iets een verhaal is, en niet bijvoorbeeld een beeld, of losse herinnering, is altijd voer voor discussie en lastig af te bakenen. Maar in principe heeft een verhaal een vaste grammatica, net als een zin. Die grammatica bestaat uit vijf vaste elementen: de situatie, een protagonist, die voert handelingen uit of overkomt iets, hij heeft middelen en wil een doel bereiken. Daarnaast worden verhalen vaak pas interessant als er een spanningsveld is, veroorzaakt door een breuk: de protagonist probeert iets te bereiken maar heeft de middelen niet. Of hem overkomt iets waardoor zijn situatie niet meer klopt met zijn wensen. Wij gebruiken deze elementen om mensen hun leven te laten beschrijven, maar ook als analyse-instrument. Waar gaan de verhalen over, hoe vullen mensen de verschillende elementen in, wat is de breuk?’ In een van de onderzoeken van het Levensverhalenlab wordt aan de hand van deze analyses gekeken of er een verband is tussen de structuur en inhoud van een levensverhaal en een goede of slechtere geestelijke gezondheid bij ouderen.”

In de rest van het interview vertelt Gerben Westerhof over  verschillende manieren van verhalen vertellen, de vraag naar samenhang en een open blik. "Het is belangrijk om je eigen verhalen met openheid te blijven zien," stelt hij. Lees het volledige artikel in Volzin of door in te loggen op de website. 

 

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

Volzin Schrijfwedstrijd 2018

volzin schrijfwedstrijd

 

Agenda