FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2018: NUMMER 6

    VOLZIN 2018: NUMMER 6

    Volzin-special: ‘Beter zwijgen’ ‘Een geheim heb je niet per ongeluk’Psycholoog Andreas Wismeijer over
    29 May 2018 - Lees meer
vrijdag, 01 June 2018 07:47

‘Een geheim heb je niet per ongeluk’

Tekst: Elleke Bal Tekst: Elleke Bal Beeld: Dolph Cantrijn

Psycholoog Andreas Wismeijer verdiept zich al jaren in een schaduwwereld van ons sociale verkeer. Als geheimenexpert van Nederland weet hij als geen ander waarom mensen zoveel voor elkaar verzwijgen. Toch raadt hij niemand ‘volledige transparantie’ aan. “Weet wat je geheimhoudt, en waarom.”

‘Ik draag al jaren dit geheim met me mee. Behalve mijn partner weet niemand hier iets van. Ik zit tot in mijn nek in de schulden terwijl ik nog maar 24 jaar oud ben…’ Zo begint een van de anonieme bekentenissen op de website geheimenvan.nl, waar duizenden mensen hun geheim hebben opgebiecht. Minstens tachtig procent van de onthullingen gaan over seksualiteit en vreemdgaan. Ook schulden, kantoorergernissen en gezondheidsproblemen komen regelmatig voorbij. Een oudere dame bekent dat ze al vijf jaar last heeft van geheugenverlies, maar dat tegen niemand durft te zeggen. Een moeder schrijft dat ze drugs gebruikte tijdens haar zwangerschap. Een jongen schaamt zich omdat hij geld van zijn ouders in het casino verbraste.
Het voelt ongemakkelijk, om door die persoonlijke bekentenissen te scrollen. Toch voldoet de biechtmogelijkheid in een behoefte, weet psycholoog Andreas Wismeijer (1975). Samen met een collega opende hij in 2009 de website, die nog dagelijks door zo’n 2.000 mensen wordt bezocht. Wismeijer zit er een beetje mee in zijn maag, vertelt hij. Hij moet iedere dag 100 tot 200 berichten handmatig goedkeuren, om de onzin eruit te filteren. Een hele klus. Maar zolang de website populair blijft, wil hij dit ietwat uit de hand gelopen project ook niet loslaten. Hij weet als geen ander hoe belangrijk het voor mensen kan zijn om hun geheim anoniem te kunnen delen.
Wismeijer – werkzaam als docent en onderzoeker aan Tilburg University en Nyenrode Business Universiteit – promoveerde in 2009 op de psychologie van geheimen. Hij schreef er een populairwetenschappelijk boek over: Geheimen, de psychologie van wat we niet vertellen. Voor zijn onderzoek ondervroegen hij en zijn collega’s zo’n 7.000 mensen over hun geheimen en de invloed daarvan op hun welzijn. Hij kwam erachter dat iedereen geheimen heeft. Minstens een kwart tot een derde van de mensen draagt zelfs een emotioneel zwaar belastend geheim met zich mee.

Wat zegt dat nu over ons dat we zoveel voor elkaar verzwijgen?
“Het geeft aan hoeveel rekening we houden met hoe de buitenwereld over ons denkt. Een geheim heb je niet per ongeluk. Het ontstaat meestal uit schaamte, of angst voor negatieve reacties. Angst voor afwijzing is een belangrijke reden die mensen noemen om ergens over te zwijgen, net als bang zijn voor stigmatisering en buitensluiting. Geheimen hebben een socio-protectieve functie. Ze beschermen je tegen sociale nadelen. Natuurlijk zijn er ook andere redenen om iets geheim te houden, je kan er soms je voordeel mee doen. Als je iets weet wat anderen niet weten, kan je daar strategisch mee omgaan. Maar de meest genoemde redenen om iets geheim te houden, zijn defensief.”

Klopt het dat er nog weinig onderzoek is gedaan naar geheimen?
“Eigenlijk zijn er wereldwijd maar zo’n vijf collega-wetenschappers die zich met geheimen bezighouden. Het is lang een damesbladonderwerp geweest. Een lichtvoetig, makkelijk onderwerp, waar weinig wetenschappelijke rigoureusheid voor gebruikt is. Vreemd, vind ik, want geheimen leren ons veel over wie wij zijn.
Natuurlijk kom je het thema al wel tegen bij Freud. Bij hem draait het om repressie en onderdrukking. In de psychoanalyse is het idee dat mensen hun diepste geheimen moeten onthullen om de behandeling verder te brengen. Maar eigenlijk kwam er pas in de jaren ’80 voor het eerst wetenschappelijke aandacht voor geheimen, door toedoen van de Amerikaanse psycholoog James Pennebaker. Hij werkte in een gevangenis en merkte dat gevangenen zich fysiek beter voelden wanneer zij openheid gaven over hun misdaden. Dat zette Pennebaker aan het denken. Volgens zijn theorie praten mensen van nature graag over hun problemen, en moeten ze zich inhouden als ze een geheim bewaren. Je zou het willen zeggen, maar je doet het niet. Dan gaat je hartslag omhoog en ga je zweten. Vergelijk het met een stressrespons. Op de lange termijn kan die stress tot ziekte leiden.
Dit komt deels overeen met ons eigen onderzoek, waarin we hebben aangetoond dat mensen die langdurig met een zwaar belastend geheim rondlopen vaker naar de huisarts gaan, meer lichamelijke klachten hebben en meer gebruik maken van gezondheidszorg. Een andere belangrijke vinding van Pennebaker is overigens dat het schrijven over een belastend geheim een positief effect op ons welzijn heeft.”

Vandaar dat mensen er baat bij kunnen hebben om hun geheim te delen op geheimenvan.nl. Hoe kwam u er ooit bij om die website op te zetten?
“Zo tegen het eind van mijn promotieonderzoek werd ik op de universiteit steeds vaker verrast door onaangekondigd bezoek. Ik vertelde regelmatig in de media over mijn werk, dus mensen konden in de krant lezen over het onderzoek. Dan stond er plotseling iemand aan de deur van mijn werkkamer, die zei: ‘Ik heb over u gelezen, zou ik u misschien mijn geheim mogen vertellen? Ik loop er al dertig jaar mee.’ In het begin ruimde ik er tijd voor in, ik vond het wel interessant. Maar ik kon mensen niet echt helpen, want ik ben geen behandelaar, ik ben een onderzoeker. Uiteindelijk dacht ik, ik moet iets anders vinden, een plek waar mensen over hun geheim kunnen praten. Dat was het begin van de site.”

Een soort digitaal biechthokje dus. De biecht lijkt een nuttige uitvinding?
“Zeker voor mensen die geloven. Het fijne van de biecht is ook nog, dat een geestelijke moreel verheven is boven anderen, dus je vertrouwt erop dat deze persoon je geheim bewaart. Dat geeft een veilig gevoel. Als je iets hebt opgebiecht, is bovendien de weg naar vergiffenis geopend. Dus je kan weer met jezelf in het reine komen.”

Dat zijn toch boeiende thema’s. Hoe verklaart u nou dat zo weinig wetenschappers zich voor geheimen interesseren?
“Wetenschappers meten graag. En je kan alles meten, maar niet het geheim zelf. Ik denk dat koudwatervrees om iets te onderzoeken wat je niet kan meten, hierin een rol speelt. Ik meet zelf ook geen geheimen, maar processen rondom geheimhouding. Ik vraag bijvoorbeeld in onderzoeken: denk eens aan je allergrootste geheim, en hoe voel je je dan? We hebben een vragenlijst van 25 vragen rondom geheimhouding ontwikkeld, de zogeheten Tilburg secrecy scale. Die helpt ons om erachter te komen hoeveel mensen piekeren over een geheim en in welke mate ze een geheim willen delen. Ook meet die vragenlijst een persoonlijkheidstrek die we ‘geheimengeneigdheid’ noemen. Sommige mensen hebben meer dan anderen de neiging om informatie voor zichzelf te houden, zelfs triviale informatie. Deze mensen kroppen hun gevoelens vaker op, en uit onderzoek blijkt dat ze daarom ook meer last hebben van geheimen.”

Zijn er nog geheimen die emotioneel zwaarder belastend zijn dan andere?
‘Wat voor de één een groots geheim is, is voor de ander iets onbenulligs. Het gaat erom wat zo’n geheim voor iemand betekent. Neem het haar van cabaretier Marc-Marie Huijbrechts. Hij droeg een pruik, en dat voelde voor hem als een groot geheim, terwijl anderen dachten: waarom? Als mensen hun geheim delen blijkt trouwens vaak dat de reactie minder heftig is dan ze van tevoren hadden gedacht. Anderen ervaren het feit van geheimhouding vaak als negatiever, dan dat ze aanstoot nemen aan de inhoud van het geheim. Geheimhouding wordt toch wel gezien als een maat voor de kwaliteit van een relatie.’

U doet al zo lang onderzoek naar geheimen, wat wilt u nu echt nog weten over het geheim?
“Ik zie het hebben van een geheim als een soort kosten-batenanalyse. Er zijn kosten verbonden aan iets verzwijgen, maar het levert ook iets op. Ik wil heel graag begrijpen waarom zoveel mensen die enorme kosten accepteren van geheimhouding. Van stress tot achterdocht, piekeren en depressies. Kennelijk is het opbiechten in hun hoofd nog erger, dan al die andere problemen. Waarom verlos je jezelf niet? Dat wil ik beter begrijpen. En ook: wat is er voor nodig om bij iemand het kantelpunt te bereiken?”

Hoe langer een geheim niet gedeeld wordt, hoe lastiger het wordt?
“Klopt, want een belangrijk mechanisme bij geheimhouding is liegen. En liegen, dat accepteren mensen niet van elkaar. Iets niet vertellen, à la. Maar als je niet de waarheid vertelt, dan is het hek van de dam. Hoe langer je iets geheimhoudt, hoe groter de kans is dat je ergens over hebt moeten liegen. Dus de drempel wordt steeds hoger.”

Wat zegt dat over onze cultuur dat we het liegen zo erg vinden?
“In de westerse cultuur is er een enorme drang naar transparantie. Mensen moeten alles van elkaar weten. In relaties willen we helemaal samensmelten en we moeten elkaar alles vertellen.”

Terwijl het soms ook gewoon fijn is om een paar geheimpjes te hebben?
“Er zijn veel goede redenen om iets voor jezelf te houden. Geheimen zijn een mechanisme om jezelf of anderen te beschermen, bijvoorbeeld tegen het oordeel van anderen. Door middel van geheimhouding bewaak je bovendien je egogrenzen. Door geheimhouding kun je kwetsbaarheden van jezelf behouden, zonder dat je er steeds op bevraagd wordt. Ik denk dat die totale samensmelting in relaties ook niet realistisch is. Zo’n gezamenlijk emailadres, een gezamenlijke kalender, ik vind het allemaal niet nodig. Het is goed dat je gewoon je eigen werkelijkheid behoudt. Spreken en zwijgen zijn beiden voorwaarden die je kunnen helpen om jezelf te zijn. Iedereen is continu op zoek naar die balans. Het is ook een heel normaal proces dat kinderen op jonge leeftijd proberen eens iets geheim te houden. Ze ontdekken dat ze niet alles hoeven te vertellen, en dan gaan ze spelen met dat idee. Dat is een stap in hun ontwikkeling. Natuurlijk leer je kinderen uiteindelijk dat eerlijkheid belangrijk is, maar met geheimpjes kunnen ze best oefenen. Ergens over zwijgen geeft je soms ook de ruimte om te bepalen wat en wanneer je iets loslaat, en op welke manier.”

U geeft niet het advies om altijd alles maar op te biechten?
“Ik raad niemand volledige transparantie aan. Ik zeg: weet wat je geheimhoudt, en waarom. En als jij willens en wetens kiest om iets te verzwijgen, dan heb je daar vast je redenen voor. Maar het is jammer als je veel last hebt van een geheim. Of als je iets geheim houdt omdat je bang bent. Bijvoorbeeld om te vertellen dat je homoseksueel bent. Het is toch zonde als je jezelf niet laat zien uit angst voor wat anderen over je denken.”

Spreken is zilver maar zwijgen is goud, slaat dat nu nog ergens op?
“We zijn in onze maatschappij wel heel erg op transparantie gefixeerd geraakt. Iedereen wil dat alle communicatielijnen open staan. Op sociale media kan je met één druk op de knop iedereen laten weten hoe en wat. Ik vermoed dat er de komende tijd een beweging de andere kant uit zal ontstaan, ook na alles wat er rondom Facebook is gebeurd. De komende tijd zullen onszelf vaker de vraag gaan stellen: kan het ook goed zijn om soms even ergens over te zwijgen? Mensen willen weer meer controle krijgen over wat ze delen en wat niet.”

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

Volzin Schrijfwedstrijd 2018

volzin schrijfwedstrijd

 

Agenda