FacebookTwitterLinkedIn
donderdag, 07 June 2018 07:27

Empathie is een riskant avontuur

Tekst: Victor Bulthuis Tekst: Victor Bulthuis Beeld: ANP Foto

We leven in een ‘tijdperk van empathie’, aldus bioloog Frans de Waal. En velen zeggen het hem na. Klopt dat en zo ja, werkt empathie daadwerkelijk als haarlemmerolie tegen alle maatschappelijke kwalen, zoals de verkondigers van dit nieuwe evangelie beweren?

Leven we in een age of empathy, zoals de wereldvermaarde bioloog en primatoloog Frans de Waal beweert? Gezien het aantal publicaties dat sinds een jaar of tien over empathie verschijnt, zou je dat inderdaad denken. Het is Barack Obama die het thema op de sociaal-politieke agenda heeft gezet. Hij stelde dat de Verenigde Staten lijden aan een empathietekort, dat wil zeggen “een onvermogen om onszelf te herkennen in een ander en te begrijpen dat we de hoeder van onze broeder en zuster zijn”. Mede geïnspireerd door Obama schreef GroenLinks-voorman Jesse Klaver het boek De empathische samenleving (2016), waarin hij pleit voor empathie ter bestrijding van polarisatie, vooral in het debat over netelige politieke kwesties als klimaat, migratie en integratie, veiligheid, globalisering, de rol van Europa en de aanpak van economische crises.

Bipolaire mensaap
Wie de wereld beschouwt als een strijdtoneel van zelfzuchtige en agressieve individuen die voor elkaar als wolven zijn en slechts met elkaar samenleven op grond van het recht van de sterkste, zoals het sociaal-darwinisme ons heeft ons willen doen geloven, zal besmuikt grinniken bij het woord empathie. Aanhangers van dit cynische mens- en wereldbeeld, die we nog altijd aantreffen onder hardcorekapitalisten die de hebzucht tot deugd hebben verheven, beroepen zich niet zelden op de (evolutie)biologie.
Ten onrechte, vindt Frans de Waal. Hoewel hij onderkent dat agressie een wezenskenmerk is van de natuur, levert de biologie ons minstens evenveel voorbeelden van het tegendeel. Behalve agressie zit ook empathie diep in de natuur van de mens, en om haar tot haar diepste essentie terug te brengen betrekt De Waal bij zijn onderzoek hiernaar ook onze naaste verwanten, de primaten. “Op anderen afgestemd zijn, activiteiten coördineren en zorgen voor behoeftigen beperkt zich niet tot onze soort”, schrijft hij in Een tijd voor empathie. “De menselijke empathie heeft de rugdekking van een lange evolutionaire geschiedenis. Bij empathie zijn delen van de hersenen betrokken die meer dan honderd miljoen jaar oud zijn.” De Vlaamse filosoof Ignaas Devisch omschrijft de mens als moreel ambivalent (zowel tot goed als kwaad in staat), De Waal noemt hem een ‘bipolaire mensaap’. Net als primaten zijn mensen zowel egoïstisch en agressief als empathisch en zorgzaam. Waren ze enkel en alleen zelfzuchtig en boosaardig, dan zouden ze überhaupt niet in staat zijn tot samenleven.
Dat empathie evolutionair al zo oud is, stemt De Waal optimistisch. “Daardoor is het een robuuste eigenschap die zich bij vrijwel ieder mens zal ontwikkelen, zodat de samenleving erop kan rekenen en kan proberen deze eigenschap verder aan te kweken en te laten groeien.” Doe er dus uw voordeel mee, zo houdt De Waal politici en economen voor – in het bijzonder de wolven van Wall Street. Want de natuur levert zelf een blauwdruk voor een empathischer samenleving.
Die handschoen is in elk geval opgepakt door de Australische filosoof Roman Krznaric, medeoprichter van The School of Life, die empathie propageert in het internationale bedrijfsleven. Hij richtte zelfs een online-empathiemuseum op. Volgens Krznaric heeft 98 procent van de mensheid aanleg voor empathie. We beoefenen haar vaker dan we denken, maar zijn ons tegelijk vaak niet bewust van ons empathische brein. Daardoor lijden we inderdaad aan een “acuut empathietekort, zowel als samenleving als in ons individuele leven”, zo schrijft Krznaric in zijn boek Empathie. Inzien dat we een homo empathicus zijn en ons empathisch potentieel uitbreiden, dat is daarom zijn missie. Van introspectie moeten we naar ‘uitrospectie’. “Met uitrospectie bedoel ik dat je ontdekt wie je bent en hoe je moet leven door uit jezelf te stappen en de levens en perspectieven van andere mensen te onderzoeken. En de cruciale vaardigheid voor de eeuw van uitrospectie is empathie.” Hoewel empathie volgens Krznaric geen oplossing is voor alle wereldproblemen, verkondigt hij haar als het nieuwe evangelie. Empathie kan verbroken relaties herstellen, vriendschappen verdiepen en nieuwe creëren, creatief denken verbeteren en morele normen versterken. Maar bovenal geeft ze zin aan ons bestaan: “De beste reden om de gewoonte van het empathiseren te ontwikkelen is uiteindelijk dat empathie de menselijke banden kan creëren die het leven de moeite waard maken om te leven.”

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

Volzin Schrijfwedstrijd 2018

volzin schrijfwedstrijd

 

Agenda