FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2018: NUMMER 5

    VOLZIN 2018: NUMMER 5

    Volzin-special: ‘De jaren zestig’ Pil, protest, popmuziek: ‘Weg van de autoriteit’Geschiedschrijver Geert Buelens:
    01 May 2018 - Lees meer
maandag, 14 May 2018 07:52

‘Het is de hoogste tijd voor een Europese islam’

Tekst: Natascha Tent Tekst: Natascha Tent Beeld: ANP Foto

Moslims hebben dringend een ‘Europese islam’ nodig, stelt Abdel-Hakim Ourghi. De Duitse islamoloog heeft de strijd aangebonden met conservatieve moslimgeleerden. Hun uitleg van de godsdienst reduceert de islam tot “verplicht gedrag, dogmatiek en een bundel vol definities”. Ourghi timmert aan de weg, maar klopt het allemaal wel wat hij zegt? VU-theoloog Yaser Ellathy reageert: “Hij bouwt eerder muren dan bruggen.”

Afgelopen jaar, op 31 oktober, plakte Abdel-Hakim Ourghi veertig stellingen aan op een Berlijnse moskeedeur. De islamoloog trad met zijn weloverwogen actie in het voetspooor van de priester Maarten Luther, die exact vijf eeuwen geleden zijn stellingen aansloeg aan een kerkdeur in Wittenberg. De actie van Luther luidde de Reformatie van het christendom in. Ourghi, in 1968 in Oran (Algerije) geboren en tegenwoordig aan de Pädagogische Hochschule Freiburg werkzaam als hoofd van de vakgroep islamitische theologie en godsdienstpedagogiek, wenst als een ‘islamitische Luther’niet minder dan een hervorming van de islam.
De veertig stellingen ter hervorming van de islam, die inmiddels door Ourghi in het boek Reform des Islam. 40 Thesen zijn toegelicht, zorgden afgelopen maanden in Duitsland voor een heftig debat.
“Het is tijd voor een Europese islam” luidt de eerste stelling van Ourghi’s boek. Hij wil een zelfkritische en bovenal menselijke islam. Ourghi is een van de oprichters van de eerste liberale moskee in Duitsland. Desondanks distantieert de Liberaal-islamitische Vereniging in Duitsland zich van zijn stellingen. Volgen hen is Ourghi racistisch en werkt hij met zijn veertig stellingen islamofobie in de hand. Maar zijn actie om de Europese cultuur en de islam te verzoenen krijgt ook veel bijval, zowel van moslims als van niet-moslims. Zij zien het pleidooi van Ourghi als een kans om succesvol het gesprek aan te gaan met de moslimgemeenschap en binnen die gemeenschap het gesprek tussen verschillende denkrichtingen te bevorderen.

Vrije geest
“De islam zit in een diepe crisis”, aldus Ourghi. Mensen zijn veranderd, maar de islam is nog grotendeels hetzelfde als eeuwen geleden. Al eeuwenlang wordt deze godsdienst beheerst door een conservatieve theologie die volgens Ourghi wel op geweld moet uitlopen. In het Westen verschijnt de islam niet voor niets vaak negatief in de pers. De oplossing ligt volgens Ourghi in een hervorming. Moslims moeten daar niet te lang mee wachten, zegt hij.
Ourghi haalt uit naar conservatieve moslimgeleerden. Zij belichamen volgens hem een ouderwets beeld van de islam, een donkere kant die niet past in de belevingswereld van de moslims in het westen. Ourghi beschrijft de hervormde islam daarentegen als een moderne humanistische godsdienst die niets liever wil dan zich van haar achterhaalde denkwijzen bevrijden om zo stilstand in de religie tegen gaan. “Stilstand in religie betekent een stap terug en stagnatie. Stilstand verlamt de vrije geest”.
De eerste stap naar een Europese islam is de Koran als louter tekst beschouwen: “De Koran is slechts dode letter als hij niet tot leven gebracht wordt door de interpretatie in het licht van de tijd.” Ourghi pleit voor een uitleg van de Koran waarbinnen “moslims zich bewust worden van het feit dat de tijd waarin zij nu leven, niet de tijd is waarin de profeet Mohammed in de zevende eeuw leefde”. En: “de Koran en de geschriften over het leven van de Profeet (naast de Koran een belangrijke bron van informatie voor moslims, NT) hebben geen betekenis zonder de huidige context”.
“Iedere moslim heeft de vrijheid de Koran te interpreteren zoals hij of zij het wil”, stelt Ourgi. Hij wil daarmee de geleerden, die toch vaak de dienst uitmaken binnen de islam, van hun macht beroven. Hij wil de ‘gewone’ moslim de vrijheid geven de teksten toe te passen op de eigen leefwereld: “De Koran staat open voor alle interpretaties die de Koran met nieuwe betekenisvolle inhoud verrijken.” Een vrije interpretatie is erop gericht de islamitische theologie in een Europese context toe te passen; zij verwerpt de klassieke traditie, een traditie die volgens Ourghi de islam alleen maar reduceert tot “verplicht gedrag, dogmatiek en een bundel vol definities”.
Wat de door Ourghi verafschuwde geleerden zoal beweren, maakt volgens hem geen deel uit van de islam. Hij noemt als voorbeeld de fatwa, het juridische oordeel, “een uitvinding van conservatieve geleerden”. En voorschriften over de hoofddoek en het handenschudden: “De Koran noch de geschriften over de Profeet spreken over het dragen van een hoofddoek of het weigeren van een handdruk voor”.

Vereenvoudiging
“Het onderscheid tussen de ethische en de politiek-juridische Koran is een van de belangrijkste voorwaarden voor een hervorming”, aldus een van Ourghi’s stellingen. De zogeheten politiek-juridische Koran is het deel van de Koran dat zijn oorsprong vindt in de stad Medina. Dit gedeelte van de Koran was bedoeld om de stabiliteit en continuïteit van de jonge moslimgemeenschap te garanderen. De zogeheten ethische Koran die zijn bakermat in Mekka vindt, bevat geboden en verboden van God zoals die ook te lezen zijn is in het Oude en Nieuwe Testament.
De lezer moet het politiek-juridische deel van de Koran begrijpen tegen de achtergrond van zijn ontstaansgeschiedenis, meent Ourghi. Dit deel van de Koran is niet langer actueel. Het ethische deel van de Koran heeft wél betekenis voor nu. “Alleen als basis voor humanistische ethiek is de Koran eeuwig en tijdloos”, schrijft Ourghi. “Deze verzen zijn tijdloos en bieden de mogelijkheid van de islam een vredige religie te maken”.
Dit is niet de enige vereenvoudiging van de islam die Ourghi oppert. De shahada, de geloofsgetuigenis – ‘ik getuig dat (er) geen godheid is (dan) alleen God en dat Mohammed de gezant van God is’ – moet beperkt blijven tot de eerste zin. De verwijzing naar Mohammed mag uit de belijdenis verdwijnen. Want: “het is wel duidelijk (in de Koran, NT) dat Mohammed gezonden is door God; desondanks mag hij niet met de eenheid van God concurreren.”

Liberale moskee
Abdel-Hakim Ourghi heeft intussen als hervormer de daad bij het woord gevoegd. Hij stond vorig jaar juni mee aan de wieg van de eerste liberale moslimgebedshuis in Duitsland, de Ibn-Rushd-Goethe-moskee in Berlijn. Daar is een vrouwelijke imam actief, bidden mannen en vrouwen samen en zijn homo’s en moslims van alle richtingen welkom.
Dat de islam niet open staat voor een hervorming is de algemeen heersende opvatting van woordvoerders van moslimgemeenschappen, conservatieve moslims en de zogeheten neomoslims (westerse bekeerlingen tot de islam). Ourghi is het niet met hen eens. Volgens hem roept de Koran zelf op tot hervorming en “een wijdverspreide islamitische opvatting is dat ook de profeten beschouwd worden als hervormers”.
De hervorming van de islam veronderstelt zowel het bouwen van bruggen tussen moslims onderling als tussen moslims en aanhangers van andere religies, aldus Ourghi “De centrale boodschap is dat moslims nergens bang voor hoeven te zijn, zolang ze andersdenkenden respecteren.”

Gé Speelman: ‘Zonder reflectie zijn religies gevaarlijk’
Gé Speelman, islamoloog en universitair docent aan de Protestantse Theologische Universiteit, is het met islamhervormer Abdel-Hakim Ourghi eens dat de islam zonder kritische reflectie een gevaarlijke religie is, “maar dat geldt voor alle religies”.
Speelman verwijst naar de inaugurele rede van Maarten Wisse, onlangs aangetreden als hoogleraar aan de PthU. Wisse Stelde daarin: “Het christelijk geloof, in het bijzonder in zijn protestantse vorm, is binnen de monotheïstische godsdiensten veruit de gevaarlijkste.” De protestantse islamoloog sluit zich daar graag bij aan: “Zonder reflectie zijn religies gevaarlijk omdat ze absolute uitspraken doen over wat mensen wel en niet moeten doen met hun leven. Uitleg van heilige geschriften is dus nodig voor zelfkritiek. ”
Vraag is dan wel: wie heeft het recht om die uitleg te geven? Ourghi pleit er in zijn boek voor dat de ‘gewone’ moslim zelf de Koran gaan lezen en interpreteren. Dat is volgens Speelman niets nieuws: “Het salafisme, de radicale islam die wij vooral kennen van IS, richt zich ook heel erg tegen moslimgeleerden. Die maken het vaak onnodig ingewikkeld. Zelf de Koran lezen en interpreteren past ook goed in de moderne context van Europa. Traditionele instituten zijn immers aan slijtage onderhevig. Overigens gebeurt dit zelf lezen ook al erg veel in de vorm van Koran-lees- en discussiegroepen.”
Speelman valt Ourghi bij dat moslims actief moeten worden, niet alleen binnen de moskee, maar ook binnen de maatschappij. Dit laatste is volgens Speelman moeilijk: “Iedere poging van moslims om actief te worden in bijvoorbeeld de politiek wordt afgeschilderd als een poging om de macht te grijpen. In zekere zin is het dat natuurlijk ook, maar ik denk niet dat we daar zo bang voor moeten zijn. Eenmaal actief in de politiek zullen moslims geen geloofsgetuigenissen afdwingen bij niet-moslims. Je moet je namelijk volgens de islam vrijwillig overgeven aan God en op het moment dat de overheid dat zou afdwingen, is het geen vrijwillige keuze meer.”

Yaser Ellethy: ’Ourghi bouwt geen bruggen maar muren’
“Als de Koran dood is, is God dood. De Koran is namelijk volgens moslims het letterlijke spreken van God”, reageert Yaser Ellethy, hoofd van het centrum voor islamtheologie aan de Vrije Universiteit. “Hiermee lijkt Ourghi geen bruggen te bouwen, maar eerder muren.”
Ellethy bespeurt de nodige tegenstrijdigheden in het boek van Ourghi: “De islam is volgens Ourghi een gevaarlijke religie en heeft reflectie nodig, maar als er in de Koran al geschreven staat dat kritische reflectie noodzakelijk is, kán de islam geen gevaarlijke religie zijn. Niet de Koran zelf is gevaarlijk, maar de interpretatie van sommige mensen maakt dit boek gevaarlijk. Daarom is het een onjuiste gedacht dat iedereen de Koran kan interpreteren. Op het moment dat iemand dat beweert, geeft hij IS impliciet gelijk. Die beweging gebruikt namelijk delen van verzen uit de Koran om haar eigen gedrag goed te praten. Er is een middenweg tussen IS en linkse denkers zoals Ourghi. De mainstream moslims, die de grootste groep uitmaken, zijn slachtoffer van deze twee extremen.”
Ourghi spoort moslims aan om het debat op te zoeken. Dat gebeurt al, zegt Ellethy. “Moslims mengen zich al in politieke en religieuze discussies. Het gaat hierbij vaak niet over de geloofsleer en theologie, maar over hoe we moeten samenwerken, hoe we problemen kunnen oplossen ondanks verschillen in achtergronden.” Hierbij staat de vraag centraal hoe moslims hun eigen geloof beter kunnen begrijpen door een ontmoeting met de ander. “Het gaat erom dat mensen een relatie met anderen kunnen aangaan zonder dat zij zich bedreigd voelen in hun eigen geloof.”

Abdel-Hakim Ourghi: Reform des Islam (Claudius, 273 blz., € 18,00).

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

Volzin Schrijfwedstrijd 2018

volzin schrijfwedstrijd

 

Agenda