FacebookTwitterLinkedIn
donderdag, 08 March 2018 09:09

‘Niets zo veranderlijk als ritueel’

Tekst: Jolanda Breur Tekst: Jolanda Breur Beeld: Martine Sprangers

Traditie en vernieuwing vormen vanouds een weerbarstig koppel. Antropoloog Irene Stengs ziet in cultuur en ritueel vooral dynamiek. “De toenemende aandacht voor christelijke feestdagen, ook onder niet-christenen,  komt voort uit maatschappelijke onrust over de aanwezigheid van moslims met hun eigen feestdagen.”

Rijen cultuurboeken en een vitrinekast met exotische kleinoden vullen de wanden. Een werkkamer zoals je je voorstelt bij antropologen. Irene Stengs schuift wat papieren op haar bureau bij elkaar en we laten een collega achter om neer te strijken in de verlaten kantine van het Meertens Instituut. Deze Amsterdamse onderzoeksinstelling bestudeert al sinds jaar en dag cultuur en taal in Nederland. Stengs is er senior onderzoeker. In september werd ze benoemd tot bijzonder hoogleraar antropologie van ritueel en populaire cultuur aan de Vrije Universiteit. Want haar expertise draait om eigentijdse herdenkingsrituelen zoals die rond de MH17-ramp en André Hazes. Maar ook de populariteit van André Rieu neemt ze onder de loep.
Rituelen horen bij de manier waarop mensen betekenis geven aan zichzelf en hun omgeving. Dat geldt voor zowel mensen die een religie aanhangen als voor degenen die dat niet doen. Daarom valt het Irene Stengs op dat wetenschappers en publieke figuren als cabaretier Arjan Lubach zich afzetten tegen wat zij de onzin van religie noemen. Die houding stoelt volgens haar op twee foute aannames. Dat het seculiere leven geen religieuze of sacrale elementen bevat. En dat het bijbehorende perspectief geen ideologie zou zijn. Stengs ziet twee ontwikkelingen: de ‘vererfgoedisering’ van religie en de sacralisering van erfgoed. Onder de vlag van een Europees onderzoeksproject onderzoekt ze de ‘Dutch passion for the Passion’. “De aandacht ervoor fascineert me al jaren. Te beginnen met de jaarlijkse opvoering van de Matthäus Passion in Naarden. En de traditie van passiespelen op scholen en bij verenigingen. Die van Tegelen is in 2014 zelfs op de nationale inventaris van immaterieel erfgoed geplaatst. En natuurlijk de populariteit van The Passion, het idee loopt door de hele samenleving heen. Nederlanders gaan daar naartoe, bijvoorbeeld naast hun bezoek aan een uitvoering van de Matthäus Passion. De belangstelling is niet eenduidig. Maar de toenemende aandacht voor christelijke feestdagen, ook onder niet-christenen, komt voort uit maatschappelijke onrust over de aanwezigheid van moslims met hun eigen feestdagen.”

Gieten we onze betekenissen niet altijd in een verhalend kader?
“Mensen geven continue betekenis aan dingen die ze belangrijk vinden en dat kan van alles zijn. De Bijbel is een oorsprongsgeschiedenis, vertelt waar we vandaan komen. Dat uit de behoefte aan zo’n verhaal religie voortkomt, is een wijdverbreid idee. Maar ik sluit zelf aan bij religiewetenschapper Birgit Meijer. Betekenisgeving gaat over doen. Door rituele handelingen krijgen objecten en plekken betekenis. Ook zogenaamde seculiere rituelen werken sacraliserend en geven betekenis zoals een klassieker religieus verhaal.”

Is zo’n groter kader niet juist wat we missen in deze tijd?
“Het biedt geen garantie voor een blijvende verbinding. Tijdens de verzuiling gaf religie duidelijk vorm en structuur aan de samenleving. Gelovigen troffen elkaar op zondag in de kerk. Die structuur heeft geen stand gehouden en de kerk is uit het leven van velen verdwenen. Dat wil overigens niet zeggen dat religiositeit afnam. Mensen hebben een grenzeloze verbeeldingskracht. Je kunt al betoverd raken als je door een bos loopt. Maar in je eentje ronddobberen met die ervaringen en behoeftes kan ook niet. Die moeten gedeeld worden met anderen. Dat kan een zoektocht zijn.”

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

Volzin Schrijfwedstrijd 2018

volzin schrijfwedstrijd

 

Agenda