donderdag, 07 September 2017 11:36

De kracht van aandacht

Kattencafé Poeslief in Groningen organiseert 'catfulness': mindfulness met katten. Kattencafé Poeslief in Groningen organiseert 'catfulness': mindfulness met katten. Tekst: Anouschka van Wettum Beeld: Hollandse Hoogte

Mindfulness verovert sinds veertig jaar de wereld. Vandaag de dag wordt de aandachtstraining in Nederland breed beoefend. Wetenschappers toetsen de effecten. Toch blijft er voor menigeen iets zweverigs aan mindfulness kleven. Terecht of ten onrechte? Anouschka van Wettum gaat op onderzoek uit.

‘Is mindfulness niet iets voor jou?’ Iedereen lijkt het tegenwoordig over mindfulness te hebben en daarom wil ik het een keer proberen. Op een woensdagavond stap ik een warme wierookwalm binnen in een studiootje in de Utrechtse woonwijk Overvecht. Een flap-over prijkt in een kring van yogamatjes en meditatiekussens. In het midden van de kring een schaal met kaarsen en wierook. Ik ben te vroeg. Mindfulnesstrainer Guido Stalman staat nog een maaltijdsalade naar binnen te werken. “Dit is niet echt mindful eten.” Vier anderen komen binnen. Twee vriendinnen arriveren druk kletsend samen, twee mannen volgen in hun eentje. We zijn allemaal tussen de twintig en dertig. De een komt voor meer rust in haar hoofd, de ander voor minder afleiding tijdens het werk, en weer een ander om zich minder snel te laten meeslepen door emoties.
Trainer Huub de Weerd legde me de week ervoor al uit wat mindfulness is. De training leert je om je gedachten, je emoties en je lichamelijke gewaarwordingen te observeren zonder daarover te oordelen en zonder te pogen om daaraan iets aan te veranderen. Dat laatste is cruciaal: wat normaal gesproken een automatische reactie is, leer je nu te observeren. “Wat je aandacht geeft groeit, zowel in positieve als negatieve zin. Hoe je aandacht geeft, bepaalt de kwaliteit van hoe jij je leven ervaart in dit moment. Doordat je meer zelfbewustzijn ontwikkelt met training, kijk je niet langer uit jezelf, maar naar jezelf. Op je kussen leer je luisteren: in de eerste plaats naar jezelf.”

Aandachtstraining
Trainer Stalman vraagt ons makkelijk te gaan zitten, op een stoel, een kussen of een matje. De opdracht is simpel: let tien minuten lang op je ademhaling totdat het belletje gaat. Je hoeft maar op een ding te letten: hoe is het nu? Ik ga op een meditatiekussen zitten in kleermakerszit en richt mijn aandacht op mijn ademhaling. Het voelt heel rustgevend: in- en uitademen. Ik voel vooral dat ik moe ben en zin heb om te slapen. Maar na een tijdje begint mijn voet te slapen, krijg ik een liedje in mijn hoofd, en als de bel gaat denk ik net aan een vriendin. Stalman vraagt hoe het ging. “Ik vroeg me steeds af hoe lang het nog duurde”, zegt een van ons. Op een groot papier tekent de trainer een cirkel. Bovenaan schrijft hij ‘gedachte’, rechts ‘gevoel’, onderaan ‘lichaam’, en links ‘gedrag’. Hij laat zien hoe de gedachte ‘hoe lang nog?’ leidt tot een gejaagd gevoel. Dit gevoel zorgt ervoor dat je ademhaling sneller gaat, en dat je hyperactief gedrag vertoont: je gaat nog harder je best doen. Zodra je zo’n patroon herkent bij jezelf, kun je dat observeren. “Oké, er is gejaagdheid. En dan kun je met je aandacht terug naar je ademhaling, want daar was je mee bezig.” De trainer vergelijkt gedachten met een puppy: enthousiast wil hij steeds achter iedere prikkel aan. Dat is niet erg, maar om hem te trainen, moet je hem steeds in zijn mand terug zetten.
De Weerd had het hier ook al over. Met mindfulness kun je je gedachten letterlijk verzetten: je bent niet langer blij of boos, maar je bent ‘met’ blijdschap en boosheid. “In de ruimte die volgt, kun je ook de ander toelaten”, zegt De Weerd. Zo kun je je empathisch vermogen ontwikkelen omdat je ziet wat de ander en jij met elkaar doen. Dat vergt training, weet De Weerd: “We worden allemaal afgeleid, dat is mensen eigen en ligt dus niet aan jou.” Kortom, mindfulness leert je je menselijke beperktheid te accepteren.

Psychologie
Mindfulness werd in 1979 in de Verenigde Staten ontwikkeld door Jon Kabat-Zinn, emeritus-hoogleraar in de moleculaire biologie en ervaren in meditatie. Hij ontwierp een achtweekse training die al gauw effectief bleek voor mensen met last van stress, angst, pijn en chronische ziekte. Technieken die tot dan toe alleen bekend waren in boeddhistische meditatie worden nu toegepast in een training die wetenschappelijk getoetst kan worden.
Jan Derksen, hoogleraar klinische psychologie in Nijmegen, ziet mindfulness primair als een vorm van zingeving. In zijn ogen is het een reactie op de huidige neurotische cultuur. De mensen zijn zo actief dat ze het gevaar lopen niet meer om te kunnen gaan met passiviteit (frustratie, verlies, achteruitgang). Daarom moeten psychologen en therapeuten volgens hem van mindfulness afblijven. “Ga naar een dorpshuis, of een bijeenkomst om de hoek. Het hoeft niks te kosten. Het is een onderdeel van ons samenleven.”
In Nijmegen bevindt zich ook het Radboud Universitair Medisch Centrum voor Mindfulness onder leiding van hoogleraar Anne Speckens. Hier wordt mindfulness onderzocht als vorm van therapie in de gezondheidszorg. Psychiater Speckens beaamt dat mindfulness “gaat over onze diepste relatie met ons bestaan”, maar anders dan haar collega Derksen vindt ze dat juist binnen de zorg psychologen en therapeuten zich wel met mindfulness moeten inlaten. Ze kijkt naar de effecten van mindfulness niet alleen op psychische of lichamelijke klachten, maar ook op de kwaliteit van leven en sterven. Intussen heeft onderzoek al uitgewezen dat mindfulness bij depressie en onverklaarbare lichamelijke klachten wel degelijk werkt. Mindfulness is geen wondermiddel, zeggen zowel critici als voorstanders. De training kan therapie niet vervangen, maar deze wel aanvullen. Bijwerkingen heeft mindfulness niet, hooguit vertrouwen, acceptatie en het gevoel dat je grip hebt op een situatie.

Zingeving
Mindfulness heeft al met al twee gezichten: de methode wordt toegepast als therapie, maar is ook een vorm van zingeving. Zo biedt de Pauluskerk in Rotterdam een laagdrempelige en eenvoudige training aan waar iedereen welkom is. Deze kerk is een thuishaven voor dak- en thuislozen, verslaafden, psychiatrische patiënten, mensen zonder verblijfsvergunning of werk, jongeren zonder gevoel voor richting in hun bestaan en kwetsbare ouderen. De training wordt gegeven door Huub de Weerd die ook straatdokter is: een soort mobiele huisarts voor mensen die door de vangnetten van de maatschappij zijn gevallen. Hij vindt dat iedereen toegang moet hebben tot de mogelijkheden van mindfulness. De training helpt volgens hem mensen om houvast te vinden bij ongemak, lijden en vreugde, zeker in een tijd waarin de Grote Verhalen uiteenvallen. Juist vanuit een organisatie die werkt “vanuit het vertrouwen dat er altijd een perspectief zal zijn en dat mensen er een eigen verantwoording in hebben”, bewijst mindfulness haar kracht: “Het kan het moment slechts dragelijker maken.” Of De Weerds patiënten specifiek behoefte hebben aan mindfulness? “Oh nee, ik heb het over gewone Nederlanders, van divers pluimage”, mensen dus zoals er in zijn huisartsenpraktijk naar binnen wandelden. De straatdokter ziet in zijn trainingen dat juist de verbinding tussen beoefenaars van belang is. De herkenning tussen mensen uit verschillende lagen van de samenleving tijdens een mindfulness-sessie is krachtig. “Die compassie mis je als je individueel mindfulness volgt.”
In Utrecht blijkt mindfulness eveneens vogels van verschillende pluimage te trekken. Trainer Guido Stalman ziet mensen uit het bedrijfsleven, studenten, jonge ouders en gepensioneerden. Onder hen zijn christenen, boeddhisten, moslims en agnosten: “Mindfulness is geen religie en daarom is het voor iedereen.” Ook in Nijmegen ziet Speckens in mindfulness meer dan een therapie: “Je kunt mindfulness niet reduceren tot een achtweekse cursus. De intentie is dat je anders gaat leven. Door je bewust te worden van je automatische patronen, laat je je niet meer leiden door je impulsen en het najagen van illusies. De grootste illusie die we najagen is het ik. Door minder gericht te zijn op het handhaven van jezelf, kun je meer rekening houden met anderen en je inzetten voor het belang van de samenleving als geheel. Trump is een schoolvoorbeeld van iemand die zich laat leiden door zijn impulsen. Als hij wat meer mindful zou worden…”

Zelf proberen
Ondertussen wordt volop onderzoek gedaan naar mindfulness voor thuis. Tegenwoordig kun je op je smartphone apps (programma’s) downloaden waarmee je op door jou gekozen tijd je aandacht kunt trainen – of mindfulness kunt uitproberen. Je klikt een oefening aan en een stem vertelt wat je moet doen. Zo deed Arnold van Emmerik, klinisch psycholoog, in opdracht van een zorgverzekeraar onderzoek naar de werking van een gratis Nederlandstalige mindfulness-app. Van Emmerik, zelf beoefenaar van het boeddhisme, keek naar het effect van de VGZ Mindfulness Coach op een groep van gezonde Nederlanders. Wat bleek? De deelnemers waren meer mindful, scoorden hoger op levenskwaliteit en lager op algemene psychische klachten. Dat de app een vervanging zou kunnen zijn voor trainingen in groepen, is volgens Van Emmerik niet uitgesloten: “ik zou wel eens willen horen waarom dat niet zou kunnen.” Niettemin is het groepsgevoel voor sommige mensen van grote waarde volgens de onderzoeker. Ook hield lang niet iedereen het onderzoek vol. Maar zoals breder binnen de psychotherapie steeds meer met succes gebruik wordt gemaakt van het internet, laat ook dit onderzoek zien dat je prima mindfulness kunt beoefenen met je telefoon.
Speckens is zelf niet heel enthousiast over de app. “De neiging om het oefenen met een app op te geven is over het algemeen wel groter dan wanneer je meedoet met een cursus. Een cursus is toch meer een stok achter de deur. En mindfulness gaat juist ook om het ervaren van moeilijke dingen, om daarmee e leren omgaan.” Zeker aan mensen die psychische klachten hebben of hadden, raadt Speckens aan om een gecertificeerde trainer te zoeken.
Rijmt mindfulness met het christelijke gedachtegoed? Speckens ziet geen probleem: mindfulness is wel een vorm van religie omdat de methode zich bezig houdt met levensvragen, maar is geen religie omdat er geen sprake is van een heilig geschrift, religieuze autoriteit of religieuze rituelen. Auteur Roman Krznaric schrijft in zijn boek Carpe Diem al dat mindfulness een van de talrijke vormen van ‘in het nu leven’ is waar we van kunnen leren. Andere vormen daarvan zijn uitgelatenheid, helemaal in je werk of sport opgaan, verwondering en collectieve extase op festivals of op religieuze bijeenkomsten. Deze vormen zullen gelovigen heel bekend voorkomen. Mindfulness is daarmee een kind van haar tijd: een tegengif tegen alle andere ‘nu’s’ die het leven van mensen binnendringen via sociale media en internet. •

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

Volzin Schrijfwedstrijd 2017

volzin schrijfwedstrijd

Dank aan allen voor uw inzendingen! Er zijn 112 essays ingezonden waar de jury zich momenteel over buigt. De deelnemers ontvangen uiterlijk 1 december bericht over de uitslag. De winnende essays zullen verschijnen in het eerste Volzin-nummer van 2018. 

Social media

FacebookTwitterLinkedIn