maandag, 15 May 2017 10:37

De Bijbel: inspiratieboek of handleiding voor genocide?

Caravaggio (1517-1619): 'Judith onthoofdt Holofernes' Caravaggio (1517-1619): 'Judith onthoofdt Holofernes' Tekst: Laura van Moolenbroek

De Bijbel heeft altijd veel invloed gehad op de Nederlandse literatuur, zowel op wat er geschreven wordt als hoe er geschreven wordt.  Een paar eeuwen terug, zelfs tot voorkort, was het ondenkbaar om in de literatuur kritiek te leveren op Bijbel en kerk. Tegenwoordig kan dat wel en dat wordt dan ook gedaan. Is het literaire landschap bijbel-onvriendelijk geworden? Of moeten we die kritische literatuur met open armen ontvangen?
Volgende maand verschijnt het zesde deel van Guus Kuijers serie De Bijbel voor ongelovigen. Kuijer kreeg eerder redelijk wat kritiek over zich heen. De vertalers van de Nieuwe Bijbelvertaling beschuldigden hem zelfs van plagiaat. Toch gaat hij onverminderd door. In het tv-programma Brands met Boeken zei Kuijer over zijn ambities: “Ik hoop dat mensen zullen denken dat die Bijbel wel interessant voor ze is. Dat is mijn voornaamste motief.”
De Bijbel is sinds jaar en dag een inspiratiebron, niet in de laatste plaats in de literatuur. Al vroeg in de middeleeuwen vind je teksten, literatuur, geïnspireerd door of gebaseerd op de Bijbel. Vanden levene ons Heren bijvoorbeeld, uit de dertiende eeuw, is een enorm lang gedicht (wel 5.000 regels) van een onbekende Vlaamse dichter (dat hij Vlaams is, weten we door zijn rijmwoorden), die in Middelnederlandse verzen het leven en vooral ook het lijden van Jezus heeft beschreven. De dichter wilde, zo schrijft hij, dit verhaal beschikbaar stellen voor gewone mensen, die anders dan de geestelijken geen Latijn lazen of spraken:
Al lesen papen in latine
Sine gheborte ende de passie sine
Nochtan leec volc ne can niet wale
Verstaen wel die latijnsche tale
Bedie willicse in die dietsche leeren
Den volk dat wel sale ere
Onsen here van hemelrike

Ifis en Filopae
Ga je een stukje verder vooruit in de tijd, dan kom je bijvoorbeeld Joost van den Vondel tegen. Deze zeventiende-eeuwse dichter en toneelschrijver gebruikte de Bijbel op allerlei manieren als inspiratiebron, hij schreef maar liefst veertien bijbelse spelen. In Jeptha of Offerbelofte werkte Vondel het verhaal van Jefta uit, dat beschreven wordt in Rechters 11, 29-40. Het is het verhaal van Jefta die een strijd tegen de Ammonieten dreigt te verliezen. Uit pure wanhoop belooft Jefta aan God om het eerste dat hij ziet bij thuiskomst te zullen offeren als dank. Hij ging er waarschijnlijk vanuit een koe of een schaap te zullen treffen, maar tot zijn grote schrik komt zijn eigen dochter op hem afgerend. Jefta is genoodzaakt zijn eigen dochter te offeren, want beloofd is beloofd. In de Bijbel wordt het verhaal verteld in elf verzen, Vondel werkt het uit tot een toneelstuk van vijf bedrijven en geeft inhoud aan het karakter van de dochter en de vrouw van Jefta, die in de Bijbel niet of nauwelijks een rol spelen. Over die invulling van dochter Ifis en echtgenote Filopae is overigens nogal wat discussie geweest. Sommige onderzoekers hebben hen opgevat als personificaties van Vondels vrouwonvriendelijkheid: Ifis is een gewillig schaapje dat in het stuk zonder enig tegensputteren, zelfs haar vader aanmoedigend, de dood tegemoet gaat en Filopae is een hysterische vrouw die haar emoties niet onder controle kan houden. Het is maar hoe je het leest. Er zijn ook onderzoekers die juist Ifis als de heldin van het verhaal zien en Filopae’s emoties positief vinden.
Eventuele vrouwonvriendelijkheid in een toneelstuk was blijkbaar in die tijd niet zo’n probleem voor de kerk. Waar Vondel wel problemen mee kreeg, was bijvoorbeeld zijn stuk Gijsbrecht van Aemstel. Dit stuk zou volgens de heersende protestantse kerk te rooms zijn en mocht pas worden opgevoerd na enkele wijzigingen. De kerk had toen ontzettend veel invloed op wat er geschreven, opgevoerd en gepubliceerd werd. En openlijk kritische literatuur was al helemaal ondenkbaar. Tegenwoordig is dat wel anders. Sommige schrijvers wijzen het gezag van de Bijbel af; anderen gaan verder en wijzen het boek als zodanig af.Login om meer te lezen

Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

Volzin Schrijfwedstrijd 2017

volzin schrijfwedstrijd

Dank aan allen voor uw inzendingen! Er zijn 112 essays ingezonden waar de jury zich momenteel over buigt. De deelnemers ontvangen uiterlijk 1 december bericht over de uitslag. De winnende essays zullen verschijnen in het eerste Volzin-nummer van 2018. 

Social media

FacebookTwitterLinkedIn

Agenda