FacebookTwitterLinkedIn
dinsdag, 07 June 2016 14:55

'Moderne staat kan niet zonder kampen'

'Moderne staat kan niet zonder kampen' Tekst: Elke van Riel Beeld: Aleksandra Mihajlovic

Filosoof Shahin Nasiri onderzoekt de betekenis van het begrip vrijheid vanuit het perspectief van vluchtelingen. Zelf vluchtte hij als tiener met familie uit Iran naar Nederland. De vluchtelingenproblematiek duidt volgens hem op een crisis van de natiestaat. "We hebben het over mensenrechten, maar de natiestaat beschermt alleen de rechten van de eigen burgers."

[Tekst:]
"Destijds waren Nederlanders wat vriendelijker dan nu", zegt Shahin Nasiri (29). Sinds hij vijftien jaar geleden om politieke redenen met zijn moeder en oudere broer vanuit Iran naar Nederland kwam, heeft hij het politieke klimaat hier zien verharden. Net als in de rest van Europa. Het gezin verbleef elf maanden in een opvangcentrum in Den Haag. Nasiri herinnert zich hoe moeilijk hij het vond dat hij als veertienjarige de taal niet beheerste. "Dat ik daardoor geen toegang had tot het sociale leven, vond ik een soort nachtmerrie." Hij besloot in drie maanden Nederlands te leren en leerde op het gymnasium nog meer Europese talen. Leren was zijn therapie. Als kind was hij al bezig met fundamentele vragen. Hij las Plato op z'n twaalfde. Gelovig is hij niet. "Nee, ik ben filosoof. Filosofie betekent voor mij dat niets heilig is en alles ter discussie gesteld kan worden."
Met zijn voorstel om een promotieonderzoek te verrichten naar het begrip vrijheid vanuit het perspectief van vluchtelingen won hij in 2014 de Peter Baehr Prijs. De jury noemde zijn onderzoek vernieuwend. Nasiri is namelijk geen studeerkamergeleerde, maar trekt als filosoof het veld in voor empirisch onderzoek. Dit jaar richt hij zich op de theoretische onderbouwing van zijn proefschrift; vanaf volgend jaar gaat hij gesprekken voeren met vluchtelingen in azc 's en wellicht ook in detentiecentra over wat zij verstaan onder vrijheid. Met deze aanpak wil hij recht doen aan de aan Socrates ontleende manier van filosoferen door middel van dialoog.

Welke (nieuwe) gezichtspunten verwacht u dat uw onderzoek gaat opleveren?
"Vrijheid is een van de kernbegrippen van onze moderne samenleving, maar ik wil laten zien dat het geen universeel begrip is. Het is geen algemeen aanvaard concept dat we allemaal met elkaar delen. Denk alleen maar aan de Partij voor de Vrijheid van Geert Wilders: over welke vrijheid heeft hij het? Vrijheid is ook geen neutrale term: we hebben daarbij allerlei gevoelens. Wat bedoelen we precies, als we na de aanslag op Charlie Hebdo zeggen dat ‘onze vrijheid’ is aangevallen?"

Waarom richt uw onderzoek zich op vluchtelingen?
"Ik ga kijken wat vrijheid betekent voor vluchtelingen, omdat zij als mensen een bijzondere positie hebben. Aan de ene kant hebben zij op papier recht op allerlei vrijheden, maar in de praktijk hebben ze die niet. Wat betekent vrijheid voor vluchtelingen als ze afgezonderd in kampen leven?
Kampen horen bij de moderne natiestaat. Ze dienen ervoor om mensen uit te sluiten. In bijna alle landen zie je dat mensen die niet bij jouw natiestaat horen, ergens anders een plek krijgen, omdat zij als vreemden gezien worden. Je ziet het ook aan ons taalgebruik: wij praten over vluchtelingen, we noemen ze geen mensen. We rechtvaardigen hoe we met vluchtelingen omgaan door te zeggen dat wij geen verplichtingen hebben tegenover alle mensen op aarde, alleen tegenover onze eigen burgers."

En dat klopt niet?
"Nee, Hannah Arendt heeft als een van de eerste filosofen het probleem onder woorden gebracht dat we het wel hebben over de Universele Rechten van de Mens, maar dat de natiestaat nu niet de plicht heeft die te beschermen. Als je recht wilt doen aan de mensenrechten, moeten vluchtelingen volgens Arendt ook het recht hebben om deel uit te maken van de samenleving: the right to have right, dat wil zeggen: the right to membership, gaat vooraf aan andere rechten. Dan moet je geen apartheidsregime opwerpen tussen de Europese burgers en de mensen daarbuiten. De huidige vluchtelingenproblematiek zegt iets over de crisis van de natiestaat. Die grenzen tussen landen deugen niet."

U vindt dat we ze moeten afschaffen?
"Ja, op termijn wel. Die grenzen worden ook zwaar op de proef gesteld door de technologische veranderingen: je bent nu binnen enkele uren in een ander werelddeel. De grenzen bestaan in de praktijk alleen nog maar voor de mensen die wij als een probleem zien; toeristen en investeerders zijn welkom. Wij verdienen in Nederland het grootste deel van ons geld in het buitenland."

Is de grenzen afschaffen niet utopisch?
"Het hoeft niet meteen te lukken, maar we moeten ons realiseren dat die grenzen historisch zo gegroeid zijn. Ze zijn niet rationeel gerechtvaardigd en zijn geen natuurlijk gegeven, al doen ze zich voor als zodanig. De natiestaat bestaat uit een territorium waarbinnen mensen een door de eeuwen heen gecreëerde gemeenschappelijke identiteit hebben. Maar als je wilt beschrijven wat daarvan de essentie is, heb je een probleem, want dan vallen de minderheden erbuiten. Nederlanders denken dat ze natuurlijke gemeenschappelijke kenmerken delen, maar dat is niet zo. Je hebt hier meerdere religies en rassen en er zijn altijd mensen bijgekomen. Een taalgemeenschap is vaak ook groter dan een land."

Login om meer te lezen

Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

Agenda