• VOLZIN 2017: NUMMER 5

    VOLZIN 2017: NUMMER 5

    Volzin-special: Verbeeld verleden ‘We moeten toe naar een vertelcultuur’Cultuurwetenschapper Liesbeth Hoeven zet zich
    25 April 2017 - Lees meer
woensdag, 11 November 2015 12:31

'Maagd Maria gaat voor in ontvankelijk leven'

'Maagd Maria gaat voor in ontvankelijk leven' Tekst: Theo van de Kerkhof Beeld: Jedi Noordegraaf

In het derde artikel van de geloofsbelijdenis – ‘die ontvangen is van de Heilige Geest, geboren uit de maagd Maria – figureert Jezus’ moeder. Figureert, want zij is niet de hoofdpersoon van het geloof. “Maria is geen hemelse koningin. Als modelgelovige staat zijn geheel aan onze menselijke kant”, meent theologe Kitty Bouwman. En de maagdelijke geboorte? “Zie die als een literaire verbeelding van haar bijzondere roeping: baren van het Woord.”

De psychoanalyticus Carl Gustav Jung was zeer in zijn nopjes toen paus Pius XII op 1 november 1950 het vierde mariale dogma, de tenhemelopneming van Maria, afkondigde. Hij zag daarin de uitbreiding van de goddelijke drie-eenheid met een vrouwelijk element. Voor Jung drukte het getal vier sowieso beter ‘de volheid der dingen’ uit dan het archetypisch gebrekkige getal drie.
Dat het goddelijke ook in vrouwelijke beelden tot ons komt, spreekt voor Kitty Bouwman vanzelf. Maar moeten we dat vrouwelijke aspect van God aan Maria ophangen? Niet zo’n goed idee, vindt zij.

“Vergoddelijking van Maria heeft geen bijbelse grond en bovendien er is een betere kandidaat: moeder Wijsheid. De personificatie van de wijsheid tot een hemelse moeder heeft oude papieren, die teruggaan op de oudtestamentische wijsheidsliteratuur (zie bijvoorbeeld Jezus Sirach 24). Ook het vroege christendom was er nog mee vertrouwd. Pas in de middeleeuwen raakt moeder Wijsheid overschaduwd door de figuur van Maria als hemelse koningin.” In een proefschrift waarop zij afgelopen zomer promoveerde heeft spiritualiteitonderzoeker en geestelijk begeleider Bouwman (58) dat alles uitgezocht.

 

Religieuze ervaring

Begin jaren tachtig studeert Bouwman, na enkele jaren als verpleegkundige te hebben gewerkt, theologie in Amsterdam. Dan valt haar een religieuze ervaring ten deel die haar verdere leven zal bepalen. “Het was alsof God door al mijn weerstanden heen brak en mij smeekte toegelaten te worden.” De ervaring had de kracht van een roeping: “Ik werd erdoor begenadigd”, zegt ze.

Wat er gebeurde, was dit: “Er was een vurig licht, anders dan het natuurlijke licht, zeg maar een onzichtbaar licht, dat als een enorme kracht mij opnam in zijn liefde en voor mij een onpeilbare diepte opende: de grond waarin alle dingen besloten liggen. Het bracht mij in contact met de scheppingskracht, waaruit alle dingen voortkomen. Het is onzegbaar wat er gebeurde. Het was een baren en een geboren worden tegelijk.”

“Ja, je denkt wel even: ‘Ik ben toch niet gek?’ Ik heb mijn ervaring later ook wel getoetst bij anderen. Maar het was zo positief. Het heeft mij een enorme zekerheid gegeven dat mijn leven op de een of andere manier zinvol is.”

Als een moderne stadsmonnik, een hedendaagse begijn, woont zij nu in het Amsterdamse Begijnhof. Ze beschouwt het als haar levenstaak om anderen gevoelig te maken voor Gods betrokkenheid op hun leven. Haar proefschrift past in het verlengde van die roeping. “Het was aanvankelijk de bedoeling dat ik onderzoek zou doen naar moederschapsbeelden bij Augustinus, Hildegard von Bingen en Johannes van het Kruis. Maar de rijkdom aan vrouwelijke en moederlijke beelden bij Augustinus was zo groot dat ik me tot hem beperkt heb, en dan nog is het een proefschrift van meer dan 500 bladzijden geworden.”

 

Kosmische vertelling

Zie het christelijk geloof als een kosmische vertelling, een verhaal over God en mens en de begenadiging van de mens door God. In dat verhaal, zegt Bouwman, wordt de wijsheid volgens welke wij te leven hebben, gepersonifieerd als een moeder. “En moeder Wijsheid, Mater Sapientia, verkeert in de werkelijkheid van God; ze leeft daar in contemplatie en voedt de engelen met engelenbrood (panis angelicus). De mens die gebonden is aan de aarde en zich laat leiden door het vlees kan dat engelenvoedsel niet bevatten. Daarom transformeert moeder Wijsheid haar voedsel tot genade, een goddelijke gave van liefdevolle aanvaarding, die in de gestalte van Jezus tot ons komt. Dit is te vinden bij de kerkvader Augustinus (354-430).”

“Voeden en voedsel, moederlijke beelden spelen dus een grote rol in de christelijke overlevering. Ook aan Jezus zelf wordt moederschap toegeschreven (Matteüs 23, 37) en Paulus bedient zich van moederlijke beelden als het gaat om zijn eigen optreden: ‘Als een voedster ben ik in jullie midden gekomen (1 Tessalonicenzen 2, 7). Melk moest ik jullie geven, want vaste spijs konden jullie nog niet verdragen (1 Korintiërs 3, 2).’ En: ‘Ik ben nog steeds in barensweeën, totdat Christus in jullie volledig gestalte heeft gekregen (Galaten 4, 19)’, zegt hij over zichzelf.”

En in de oudtestamentische wijsheidsliteratuur komen we prachtige omschrijvingen tegen van de wijsheid als goddelijke moeder. Zij is de uitvoerster van Gods heilsplan, een goddelijke gestalte die bemiddelt tussen God en mens. Ze zit op Gods troon, woont bij de allerhoogste, deelt voedsel uit. In haar is waarheid en genade. Ze is één maar kan alles, ze is onveranderlijk maar vernieuwt alles. Haar macht omvat de wereld van het ene uiteinde tot het andere; alles bestuurt zij even voortreffelijk. Zij ziet toe op al wat geschapen is. Prachtige beelden. Waarom zou je nog van Maria een goddelijke moeder willen maken?”

 

Modelgelovige

Maar wat is dan wel de rol van Maria in dat alomvattende verhaal van het christendom?

Bouwman: “Maria is een geestelijke moeder voor ons; niet hoog in de hemel maar op aarde. Zij is de modelgelovige, het prototype van ontvankelijkheid. Niet voor niets heeft het Tweede Vaticaans Concilie, dat enigszins een rem zette op de oververhitte Mariadevotie binnen de rooms-katholieke kerk, haar bestempeld tot ‘beeld van de kerk’. Zij is de ideale vertegenwoordigster van de kerk. Dat sluit aan bij Augustinus. Hij plaatst Maria in de lijn van de kerk en de kerk in de lijn van Maria. Zoals zij het Woord in tijd en ruimte gebaard heeft, zo baart de kerk bij de doop als het ware de nieuwe mens.”

“Maria draagt het Woord ‘in wie wij bewegen en zijn’. In het dragen van het Woord, draagt zij dus de mensheid. Ook dat zijn rijke beelden. Of lees het Magnificat (de lofzang waarmee Maria God prijst, Lucas 1, 46). Er gaat zoveel hoop en troost van haar uit.”Login om meer te lezen

Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

Volzin Schrijfwedstrijd 2017

volzin schrijfwedstrijd

 Voor de tiende maal organiseert Volzin een schrijfwedstrijd. ‘De waarheid zal ons bevrijden’ luidt dit jaar het thema. Ding mee naar een prijs. Schrijf een spannend en persoonlijk getoonzet essay over de verhouding tussen waarheid en bevrijding, in de samenleving, in de politiek, in de religie of uw persoonlijk leven. De jury kiest uit de inzendingen de drie beste essays. De winnende essays verschijnen in Volzin van 5 januari 2018. De winnaars ontvangen respectievelijk 500, 300 en 200 euro. De inzendtermijn sluit 1 september 2017.

Lees hier de toelichting en de voorwaarden.

Social media

FacebookTwitterLinkedIn

Agenda