FacebookTwitterLinkedIn
maandag, 15 December 2014 09:54

Een teken van schande

Jan Arends (1925-1974) Jan Arends (1925-1974) Tekst: Nico Keuning Beeld: ANP Foto

 

Neerlandicus Nico Keuning is de auteur van Jan Arends’ biografie Angst voor de winter (uitgeverij Lebowski), die  zondag 21 december besproken werd in het tv-programma Boeken. Kijk hier de uitzending terug.

Schrijver, psychiatrisch patiënt, huisknecht en zelfmoordenaar. Het leven van Jan Arends stond in het teken van angst, gemis en tekort. In zijn werk loopt een lijn van zijn katholieke jeugd – een kortstondige periode van geluk – naar het goddeloze einde. Hij was banger voor het leven dan voor de dood. Veertig jaar na zijn zelfgekozen dood verschijnt deze maand zijn volledige werk in een nieuwe uitgave.

Om pijn te beschrijven had Jan Arends (1925-1974) weinig woorden nodig. Niemand kon zo mager praten met de taal als hij. Hij zegt het zelf in een van de vele gedichten die hij vergeleek met dunnen bomen, lang en mager. Precies zoals de dichter en schrijver er zelf uitzag. Een vorm van projectie zou je kunnen zeggen. Sober, maar scherp. Onheilspellend ook en soms vilein. Maar ook met humor. Leven en werk van Arends, psychiatrisch patiënt, huisknecht en zelfmoordenaar worden gekenmerkt door een gemis. Dat is de kou in zijn poëzie, de gekte in zijn proza, de eenzaamheid in zijn leven.
Zijn vader heeft hij nooit gekend. “Er was iets met mijn vader dat met mijn geboorte te maken had,” schrijft hij in het onvoltooide verhaal Ik had een strohoed en een wandelstok. “Er was iets dat schande was en waarover niet gesproken mocht worden. Ik mocht er eigenlijk niet zijn omdat ik niet echt was.
Maar omdat ik er toch was hielden de buurvrouwen op met praten als ik langskwam. En toch kon ik ze horen zeggen dat ik getekend was voor mijn leven omdat zij mij tekenden met hun tong. Er was iets vies aan mij.”

Groot litteken
Zijn leven stond in het teken van zijn afkomst. Zijn vader had hem nooit erkend, uit angst voor de schande die dat teweeg zou brengen. Arends was een onwettig, onecht kind. Door zijn aangeboren gekte groeide dit teken met de jaren uit tot een groot litteken, al bleef het ‘een onzichtbaar teken van schande’. Het was Arends zelf die zijn stigma aan de mensen meedeelde in proza en in poëzie.

Een
kleine barst
wordt een scheur.

Een
scheur
wordt
een kloof.

En zo
staat de mens
alleen.

Het werk van Jan Arends paste heel goed in de tijdgeest van de jaren zeventig. Zijn Lunchpauzegedichten, de bundel die op 23 januari 1974 verscheen, twee dagen na zijn zelfmoord, maakte indruk door de mengeling van realisme, waanzin, ernst en humor. Jan Arends en Maarten Biesheuvel leken bovendien het levende gelijk van de antipsychiatrie. Het overlijden van Arends viel op wonderlijke wijze samen met het groeiend conflict tussen het bestuur van de Willem Arntsz Stichting en het verlichte antipsychiarisch beleid van directeur Carel Muller van Dennendal, wat zou leiden tot de Dennendal-affaire, die zich in een grote belangstelling van vooruitstrevend Nederland mocht verheugen.
De revolutie in de psychiatrische zorg speelde ook een rol in het succesvolle boek Wie is van hout (1971) van Jan Foudraine en de speelfilm One Flew Over The Cuckoo’s Nest (1975) van Milos Forman. Niet toevallig sprak het werk van Arends in deze periode bijzonder tot de verbeelding. Freek de Jonge en Bram Vermeulen traden als Neerlands Hoop op tijdens het boekenbal van 1975. Freek: “Twee gekken, Jan Arends en Maarten Biesheuvel, lopen in de Kalverstraat. Komen ze Nol Gregoor tegen. Zegt Maarten: ‘Zeg Nol, wanneer komt het nieuwe boek van Simon (Vestdijk) uit?’ Nol zegt: ‘Maar Maarten, je weet toch wel dat Simon al lang dood is.’ Waarop Jan Arends zegt: ‘Wacht maar eens tot ik dood ben, dan zul je nog eens zien wat er allemaal van mij uitkomt’.”

Psychiaters
Er zou inderdaad veel werk van Arends postuum het licht zien. Het verhaal Keefman – de bijtende tirade van een psychiatrische patiënt tegen zijn psychiater – gold als aanval op de ouderwetse psychiatrie. De acteur Jacques Commandeur speelde Keefman als theatermonoloog tussen 1975 en 1978 avond aan avond in uitverkochte zalen. Het verhaal wordt tot op de dag van vandaag nog opgevoerd. Arends geeft via hoofdpersoon Keefman in diens verwijtende monoloog commentaar op de psychiatrie, de manco’s en het falen in de behandeling van patiënten. Maar in wezen gaat het om de machtsstrijd tussen mensen. De psychiater versus patiënt, de werkgever versus de werknemer, de dader versus het slachtoffer. Met alle omkeringen die daarbij een rol spelen. Dat is wat de lezer en de theaterbezoeker herkennen. De psychiater wil Keefman een omscholingscursus laten volgen. “Je denkt dat je mij alles op de mouw kunt spelden. Maar Keefman is niet gek.”
Arends schreef een aantal gedichten voor zijn psychiater, de hoogleraar Piet Kuiper, bij wie Arends in 1972 in het Wilhelmina Gasthuis in Amsterdam onder behandeling was. In een van de lunchpauzegedichten komt evenals in Keefman, de doofheid ter sprake.

De dokter
maakte van zijn hand
een heel groot oor.

Een teken
dat hij mij wilde
verstaan.

Arends wil hem zijn probleem vertellen, zijn verdriet. Hem laten lachen.

Maar
dat ging niet
want hij was doof.

Arends baseerde zich voor de monoloog Keefman op eigen ervaringen en die van anderen tijdens zijn verblijf (1968-1971) in het Willem Artnsz Huis in Utrecht, waar hij terechtkwam na zijn verblijf in de Valeriuskliniek in Amsterdam. In de inrichting kwam hij tot rust. Hij had een dak boven zijn hoofd en kreeg eten en drinken. Gestimuleerd door zijn uitgever Geert Lubberhuizen van De Bezige Bij schreef Arends in Utrecht het ene verhaal na het andere. “Hierbij weer een verhaal,” schrijft hij op 2 november 1970: “Het zou geweldig prettig zijn als u de bundel ging uitgeven. Als dat zo is dan hoop ik dat u ook spoedig beslist omdat de omstandigheden op het ogenblik zeer in mijn voordeel zijn. Ik heb een eigen, grote kamer en heb nog nooit zo rustig kunnen werken.” Begin jaren vijftig was Arends onder behandeling in Endegeest, in Oegstgeest. Ook daar schreef hij verhalen. Deze zouden in 1972 worden opgenomen in de bundel Keefman.

Login om meer te lezen
Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

Volzin Schrijfwedstrijd 2018

volzin schrijfwedstrijd

 

Agenda