FacebookTwitterLinkedIn
  • VOLZIN 2018: NUMMER 6

    VOLZIN 2018: NUMMER 6

    Volzin-special: ‘Beter zwijgen’ ‘Een geheim heb je niet per ongeluk’Psycholoog Andreas Wismeijer over
    29 May 2018 - Lees meer
woensdag, 13 June 2018 07:27

‘Waar stilte is, is het goddelijke aanwezig’

Tekst: Elze Riemer Tekst: Elze Riemer Beeld: Vincent Mentzel

Mensen die de natuur intrekken, zoeken vaak rust en stilte. Aanleiding voor schrijver Kester Freriks om dat fenomeen nader te onderzoeken. “Stilte in de natuur is een mysterie dat ons confronteert met de schepping zoals het ooit bedoeld is”, stelt Freriks.

‘Stilte, ruimte, duisternis’ luidt de titel van het jongste boek van schrijver Kester Freriks. Eerder al publiceerde de ‘laatste romanticus van de Nederlandse literatuur’ – zo werd Freriks ooit door collega-schrijver Hans Warren genoemd – boeken over ‘verborgen wildernis’ in Nederland, de vaderlandse vogelsoorten en, meer specifiek, over valken en andere wilde vogels.

Waarom nu een boek over stilte, ruimte en duisternis?
“Er zijn zoveel mensen die een tweede huisje zoeken in de natuur. Maar waarom een tweede huisje, vroeg ik me af, is de natuur niet uiteindelijk ons eerste huis? Het idee om hier een boek over te schrijven ontstond toen ik in het archief van de Waddenvereniging onderzoek deed voor een ander boek, over de Wadden. Ik stuitte op een rapport over waarom mensen de natuur ingaan. Daar kwam uit dat mensen stilte, ruimte en duisternis willen ervaren. Ik wilde verkennen waarom mensen hier zo naar verlangen, wat het precies is, en wat ze dan vinden in die stilte en ruimte.”

En, heeft u daar een antwoord op gekregen?
“Jazeker. We leven in een overbevolkt en overbelicht land, waar bijna voortdurend allerlei visuele en auditieve prikkels op ons afkomen. De natuur intrekken is bij uitstek dé manier om daaraan te ontkomen. De natuur is van oorsprong stil, in de zin dat het geluid in harmonie is met de omgeving; het geluid is niet wezensvreemd in die omgeving. Er is balans. Dat is wat mensen zoeken én vinden wanneer ze de natuur intrekken voor rust en stilte: harmonie en balans. Het gaat dus over veel meer dan daadwerkelijke stilte, als in de afwezigheid van geluid. Meer en meer kwam ik erachter hoe sterk onze band met de natuur is, en hoe heilzaam het is voor mensen om zich onder te dompelen in de stilte die daar is.”

Waarom is stilte zo heilzaam?

“Omdat stilte een soort herademen is. Ik heb dat zelf voor het eerst ervaren toen ik als twintigjarige met mijn vrienden op vakantie was in Italië. Ik ging vanuit de drukte buiten een kerk binnen, waar de kaarsen branden en de muurschilderijen zo betekenisvol zijn. De stilte die ik toen ervoer is haast niet te beschrijven. Het is iets goddelijks of transcendentaals, waar ook eigenlijk geen woorden voor zijn. In de stilte hervind je jezelf, in plaats van alsmaar weggestuurd en weggejaagd worden van jezelf. Je valt samen met je omgeving en met jezelf. Datzelfde heb ik naderhand ook sterk in de natuur ervaren. Daarbij schept stilte ruimte, voor je eigen denkwereld en verbeelding. In de stilte is dus enerzijds geborgenheid, in de harmonie, en anderzijds openheid en ruimte. Dat maakt het zo heilzaam en belangrijk.”

“Als je God wilt vinden, kan dat in de natuur”, schrijft u. Is uw boek ook een zoektocht naar het goddelijke?
“Uiteindelijk wel, ja. Ik stuitte steeds op het feit dat stilte en God vaak met elkaar geassocieerd worden: waar stilte is, is het goddelijke aanwezig. Stilte in de natuur is een mysterie dat ons confronteert met de schepping zoals het ooit bedoeld is. Uit die stilte zijn we misschien wel ooit voortgekomen en je zou kunnen zeggen dat we daar ook weer heengaan. In de Bijbel zie ik dat terug; het begint en eindigt met stilte, heel bijzonder. In Genesis, voordat God alles schiep, was de aarde nog ‘woest en doods, en duisternis lag over de oervloed’. Die woorden suggereren een ‘lege’ stilte, de stilte van diepte en duisternis. Terwijl de stilte in Openbaringen juist ‘vol’ is; er viel een stilte in de hemel, ‘gedurende ongeveer een halfuur’. Het is de stilte van het ingehouden wachten op wat komen gaat, maar ook de stilte van aanbidding.
Met dit onderwerp ontkom je er dus niet aan dat je uiteindelijk bij de religieuze dimensie terecht komt. Je komt altijd weer op een punt uit dat de taal ophoudt, dat je geen woorden meer kunt vinden. Dan raak je het goddelijke, of het mystieke – hoe je het ook wilt noemen.”

U verkent in het boek stilte in de natuur, maar ook stilte in de kunst. Hoe ziet stilte in de kunst eruit?
“Eigenlijk is daarin eenzelfde soort stilte te ervaren als in de natuur. Dat heeft alles met die harmonie te maken. In een opvoering van een muziekstuk, in een beeld of schilderij kan, net zoals in de natuur, harmonie zijn. Tal van dichters, schrijvers, schilders en componisten zijn op zoek naar de stilte, juist omdat stilte zo dicht bij de schepping staat en ons doet ervaren hoe in stilte iets gemaakt kan worden. Daarbij wordt een andere belangrijke dimensie van stilte duidelijk in de kunst: stilte is niet alleen een auditieve ervaring, maar ook een visuele. Als mensen beelden maken van stilte gaat het bijna altijd primair om ruimtelijkheid. Bijvoorbeeld een mistig landschap, of de Waddenzee. Je kunt stilte dus ook zien. Zo zie je weer hoe stilte en ruimte met elkaar verweven zijn.”

De natuur is volgens u eigenlijk ons eerste huis. Toch woont u zelf middenin Amsterdam.
“Ja, het is daar over het algemeen krankzinnig druk. Maar dat vind ik juist spannend. Omdat je door het contrast met de drukte en het lawaai de stilte, wanneer die er is, intenser ervaart. En precies daar zit het paradoxale van stilte: je verlangt naar stilte door de afwezigheid van stilte. Net zoals dat je kunt verlangen naar het goddelijke, als je bang bent het goddelijke niet te ervaren. Het gaat tegenwoordig zo vaak over stilte, hoe men ernaar verlangt en zoekt, terwijl tegelijkertijd de mens niets anders doet dan jachtig leven. We verlangen dus het één, maar doen het andere. We willen wel wát stilte, maar niet teveel. De mens blijft reuring nodig hebben. Maar juist middenin die reuring is échte stilte een groot goed. In het boek haal ik ook de Amerikaanse schilder Mark Rothko aan, die in 1943 schreef: ‘Te midden van het rumoer van de wereld zijn er velen die snakken naar een handvol stilte. Een stilte waarin we kunnen wortelen en groeien’. Wil je tot jezelf komen en júist stilstand vermijden, dan is die stilte onmisbaar. Dat is niet alleen iets van deze tijd. De geschiedenis van de stilte is de geschiedenis van de mens op zoek naar zichzelf, naar zijn innerlijk. Stilte is altijd al ‘de weg naar binnen’ geweest.”

Paspoort
Kester Freriks (1954, Djakarta) woonde de eerste vier jaar van zijn leven in Indonesië. Eenmaal in Nederland trok hij al snel de natuur in, om iets van het paradijselijke Indonesië terug te vinden. Dat inspireerde hem tot boeken als Vogels kijken en Verborgen wildernis. Hij studeerde Nederlandse taal- en letterkunde, theaterwetenschappen en filosofie in Amsterdam. Sinds 1981 schrijft hij voor de natuur- en cultuurredactie van NRC Handelsblad. Zijn passies zijn schrijven, bergwandelen, zeilen en klassieke muziek. Zijn werk werd bekroond met de Van der Hoogt-prijs voor literatuur en genomineerd voor de Jan Wolkers Prijs. In zijn nieuwste boek Stilte, ruimte, duisternis (Athenaeum, 304 blz., € 24,99) zoekt én vindt hij deze natuurwaarden in Nederland.

Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

Volzin Schrijfwedstrijd 2018

volzin schrijfwedstrijd

 

Agenda