• VOLZIN 2017: NUMMER 8

    VOLZIN 2017: NUMMER 8

    Volzin-special: Onderwijs blijft bijzonder ‘Er heerst gewoon een heel goede sfeer’Welke school kies
    24 July 2017 - Lees meer
maandag, 10 April 2017 10:56

Het leed gaat rauw over straat

Het leed gaat rauw over straat Tekst: Hessel Zondag

Godsdienstpsycholoog Hessel Zondag herinnert zich de eerste keer dat hij de Piëta van Caspar Berger zag nog goed. Het kunstwerk, dat Maria met de aan het kruis gestorven Christus in haar armen toont en in het Museum Catharijneconvent in Utrecht tentoongesteld wordt, vervult hem, en eigenlijk iedereen die het ziet, met zowel medelijden als huiver. Een bijzondere Piëta, die ook veel overeenkomsten vertoont met de Piëta van Michelangelo.

De eerste aanblik schrikt af. Een dode man ligt in de armen van een gedaante. Of die gedaante een man is of een vrouw worden we niet gewaar, want hij of zij draagt een alles verhullende mantel waarvan de kap het hoofd bedekt. Op de plek van het gezicht is een gapende leegte, een holte. Is dit een Nazgûl; een apocalyptisch personage uit Tolkiens In de ban van de ring? De gezichtsloze figuur buigt zich enigszins over de dode. Is dat uit medelijden, uit ontferming of heeft hij of zij iets duisters voor? Niets worden we gewaar over diens bedoelingen, er is immers geen gezichtsuitdrukking die een intentie prijsgeeft. Maar er is niets wat ons geruststelt. Integendeel, er lijkt een kwaad aanwezig dat onze verbeelding niet kan vatten.
Als we na overwinning van de eerste huiver de dode scherper in ons opnemen, blijkt ook deze hoogst vervreemdende trekken te hebben. Hij lijkt te vervagen, zich uit de compositie terug te trekken, bijna weg te lekken.
De vervreemding wordt nog sterker als we lezen wat voor beeld het is: een Piëta. Een Piëta stelt het moment voor dat Christus in de schoot van Maria ligt, net nadat hij van het kruis is gehaald. De dode stelt dus Christus voor en de gezichtsloze gedaante verbeeldt Maria? Verbazing vermengt zich met terugschrikken. Bij een Piëta verwachten we vervuld te worden van mededogen en medelijden. Hier overkomt ons juist iets ongerijmds; beide betekenissen – mededogen en huiver – vallen niet samen, vullen elkaar ook niet aan.

Michelangelo en Berger
Het beeld waarvan ik net mijn eerste gewaarwordingen beschreef, is de Piëta van Caspar Berger. Ik zag het beeld voor het eerst in 2007 bij een expositie in museum Beelden aan Zee in Scheveningen. Berger had het net voltooid, na er een jaar aan gewerkt te hebben. Het museum voor christelijke kunst, cultuur en geschiedenis in Utrecht, Museum Catharijneconvent, kocht het aan in 2008.
Bergers interpretatie voldeed voor mij aan geen enkele voorstelling van een Piëta. Daarna kon ik geen Piëta meer zien zonder te denken aan die van Berger. Zijn versie werd voor mij een nieuw ijkpunt in het genre.
Berger baseerde zijn Piëta op die van Michelangelo. Die hakte een Piëta uit Carraramarmer; het beeld staat nu in een zijkapel van de Sint-Pieter in Rome. Michelangelo voltooide zijn werk in 1499. Het genre van de Piëta was toen pas enkele eeuwen oud. Het ontstond in de 13e eeuw in het Duitse taalgebied en was een religieuze voorstelling die als doel had de persoonlijke devotie te vormen. Men omschreef het ook wel als een Andachtsbild.
De Piëta onderscheidde zich van de tot dan toe gangbare religieuze voorstellingen door sterke effecten, zoals het tot groteske proporties vergroten van bloedkorsten rond wonden en het verhevigen van angst in gelaatsuitdrukkingen. Dat een religieuze voorstelling van de gebeurtenissen rond de kruisiging maar twee personen opvoerde (Maria en haar net gestorven zoon) was ook nieuw. Tot die tijd waren de verbeeldingen van de kruisiging overbevolkt. De ‘Bewening van Christus’ van Giotto uit 1313 bijvoorbeeld, die te zien is in Capella degli Scrovegni in Padua, telt vijftien personen en tien engelen.
De Piëta wordt in het Avondland beschouwd als de archetypische voorstelling van het lijden. Michelangelo stelde de norm met zijn uitvoering in de Sint-Pieter. Ook Berger liet zich door hem inspireren. Sterker nog, hij streefde een imitatie na, maar wel een met een geheel eigen karakter.
Qua opzet lijken de twee uitvoeringen sterk op elkaar. Beide hebben de structuur van een piramide, met het hoofd van Maria als hoogste punt. De verhoudingen tussen Maria en Christus zijn in beide varianten hetzelfde, net zoals hun poses. Ook de afmetingen komen overeen. Die van Berger is 165 cm bij 180 cm, die van Michelangelo slechts een fractie groter. Door deze structuurovereenkomsten vallen de verschillen echter ook des te sterker op. Deze verschillen betreffen het materiaalgebruik, de expressie, kleur en reacties die ze uitlokken bij de bezoekers.
Michelangelo’s Piëta nodigt uit nabij te komen, het gladde marmer aan te raken en je handen over het glimmende, koude gesteente te laten glijden. Bij Bergers Piëta zijn aarzeling en terughoudendheid de eerste reacties. De zijne vangt je niet alleen, maar bevangt ook. Vanaf het eerste moment raak je in een moeilijk te duiden ban. Wie Bergers kunstwerk aanraakt, moet voorzichtig zijn: je haalt er gemakkelijk je handen aan open. Het beeld is gemaakt van brons, met een ruw en scherp oppervlak. De naden, randen en gietkanalen – doorgaans weggepolijst – zijn zichtbaar en voelbaar, wat het beeld een onaf karakter geeft.
En dan is er nog het kleurverschil. Is de Piëta van Michelangelo opgetrokken in romig, dooraderd marmer, die van Berger kleurt roodachtige bruin, de kleur van met bloed vermengde aarde.
Bergers vrouw stond model voor de gedaante van Maria. Volgens de verhalen modelleerde Michelangelo Maria naar zijn vroeg overleden moeder. Beide kunstenaars oriënteerden zich dus op vrouwen die voor hen belangrijk waren. Voor Jezus stond Berger zelf model. Hij bestreek zijn vrouw en zichzelf met een was van siliconen, die na het drogen van de huid werd gepeld. Uit deze mallen, deze ‘huiden’, werden de personages gegoten, binnenstebuiten. Het lichaam en het gelaat van Jezus zien we dus vanaf de binnenzijde. Zo is de neus naar binnen gekeerd en de navel naar buiten. Dit geeft de dode zijn merkwaardige karakter. Maar omdat we niet onmiddellijk zien wat er aan de hand is, we worden doorgaans pas gewaar van wat we zien na het lezen van de toelichting, krijgen we geen greep op onze bevreemding.

Mededogen én ongemak
Doorgaans vervult een Piëta de toeschouwer met medelijden, die van Berger schrikt af. Dat komt vooral door de leegte op de plaats waar zich het gelaat van Maria zou moeten bevinden. Maria herkennen we aanvankelijk niet als zodanig. In dit verband is het interessant dat bij Michelangelo de aandacht in gelijke mate uitgaat naar Jezus als naar Maria. Bergers variant heeft één primair punt van aandacht: Maria, die bij de eerste aanblik ongemak oproept. Hoe werkt dat?
Mensen zijn toegerust om anderen te herkennen. Van een vage indruk maken we een mens, in een wolkenmassa zien we gemakkelijk een gezicht. Wij vermenselijken met het grootste gemak. Daarnaast gissen wij maar al te graag naar de bedoelingen van anderen. Wat heeft iemand voor, en vooral wat heeft iemand met mij voor? De vragen die we daarbij stellen, zijn: vriend of vijand en te vertrouwen of waakzaam zijn? In onzekere situaties en bij onbekenden gaan we eerder uit van vijand dan van vriend, van dreiging dan van geruststelling. Wij vermoeden bij voorkeur het ergste. Dat had in de geschiedenis van de mensheid de grootste overlevingswaarde.
Uiteraard is deze beoordeling allerminst feilloos. Er zijn twee soorten fouten te maken. Een die uitgaat van de slechtste mogelijkheid, een die uitgaat van de beste mogelijkheid. In het eerste geval blijkt een vermeende vijand een vriend, in het tweede geval blijkt een vermeende vriend kwade bedoelingen te hebben. De eerste fout heeft voor ons zelf geen nadelige gevolgen, de tweede kan fataal zijn. Mensen geven er daarom doorgaans de voorkeur aan de eerste fout te maken. Daar gaat namelijk de grootste beschermende waarde van uit.
Dus roept Maria als eerste reactie op: niet pluis, niet te vertrouwen. Pas later begrijpen we dat het om een icoon van bekommernis gaat. Dat maakt Bergers Piëta ambivalent en die ambivalentie raken we niet kwijt. De behoedzaamheid zit ons als het ware in de genen. Het beeld blijft mededogen én ongemak oproepen. Het kan gaan om Maria, die treurt om haar verloren zoon, maar ook om de dood die er vandoor gaat met zijn buit. Met dat laatste wordt ons ergste vermoeden bewaarheid.

Rauw over straat
Bergers Piëta leidt ons tot een opmerkelijk perspectief op leed. Medelijden en huiver combineren psychologisch gezien ongemakkelijk. Medelijden zet je aan tot het zoeken van nabijheid, huiver tot omdraaien en afwenden. De pracht van Michelangelo’s werk trekt je aan en de schoonheid van de uitdrukking verzacht het verbeelde leed. Het leed lijkt in schoonheid op te lossen en wat blijft is een esthetische ervaring. Die mogelijkheid om te ontsnappen aan de pijn biedt Berger niet. Bij hem blijft er ongemak, zijn Piëta went niet. Michelangelo suggereert door de schoonheid van zijn Piëta dat het leed niet per sé het laatste woord heeft. Bij Berger is er niets na het leed, bij hem gaat het leed rauw over straat. Hij toont het zonder terughoudendheid en geruststellend mededogen. Met deze Maria die treurt om haar dode zoon hebben we liever niets te maken. We weten bij Berger niet of degenen die lijden in de steek worden gelaten of niet.

Dit artikel is in een gewijzigde versie, eerder gepubliceerd in Psyche en Geloof.

Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

Volzin Schrijfwedstrijd 2017

volzin schrijfwedstrijd

 Voor de tiende maal organiseert Volzin een schrijfwedstrijd. ‘De waarheid zal ons bevrijden’ luidt dit jaar het thema. Ding mee naar een prijs. Schrijf een spannend en persoonlijk getoonzet essay over de verhouding tussen waarheid en bevrijding, in de samenleving, in de politiek, in de religie of uw persoonlijk leven. De jury kiest uit de inzendingen de drie beste essays. De winnende essays verschijnen in Volzin van 5 januari 2018. De winnaars ontvangen respectievelijk 500, 300 en 200 euro. De inzendtermijn sluit 1 september 2017.

Lees hier de toelichting en de voorwaarden.

Social media

FacebookTwitterLinkedIn

Agenda