donderdag, 13 April 2017 11:15

'Muziek van alle tijden en voor alle tijden'

'Muziek van alle tijden en voor alle tijden' Tekst: Willem van der Meiden

Is Bach een grensverleggende componist? Vraag het musicologen. Een eenstemmig: ja. Vraag het liefhebbers. Dat deed ik. Een bas: “Technisch gesproken is Bach voor mij de componist van de perfecte meerstemmigheid, emotioneel gesproken vind ik Bach niet zo zeer grensverleggend als wel grensoverstijgend: tijdloze muziek, en wel in alle betekenissen: muziek van alle tijden, muziek voor alle tijden (vreugde en verdriet) en muziek die de tijd stilzet en je voor even plaatst in een wereld waar alles goed is. Sommigen noemen dat hemels. Mag van mij.” Een sopraan beaamt dit: “Ik vind Bachs muziek mooi omdat er voor elke stemming wel een passend stuk te vinden is.” Haar moeder, een alt: “Ik ben vanaf de wieg ondergedompeld in de muziek van Bach omdat mijn vader dat altijd speelde op piano en orgel. Die muziek was er gewoon altijd en bij alles wat we deden. Zo is die muziek met mijn ziel verweven.” Ook een organist is lyrisch: “Je raakt nooit uitgeluisterd, en er zelf op studeren is een waar genoegen. De zes triosonates voor orgel zijn de top: moeilijk, maar prachtig. En in de koraalvoorspelen de tekstuitbeelding in de muziek, subliem!”

De muziek van Johann Sebastian Bach (1685-1750) raakt dus menige gevoelige snaar. Dat is niet altijd zo geweest. Al op het eind van zijn leven vonden velen zijn muziek ‘uit de tijd’. De belangstelling voor barokmuziek ebde weg. Pas driekwart eeuw na zijn dood kwam daar een wending in, toen Felix Mendelssohn-Bartoldy de Matteüspassie voor het eerst sinds de première in 1729 weer uitvoerde. Daarna kwam de bewondering voor Bach echt op gang. Onder collega-componisten was er zeker waardering. De jonge Mozart stortte zich naar verluidt op een ingewikkelde motetpartituur en rustte niet voor hij alles had begrepen en overgeschreven. De populariteit van Bach steeg in de twintigste eeuw tot grote hoogten en leidde niet zelden tot vormen van verering. Vooral in protestantse kerken kwam zijn muziek hoog op een voetstuk te staan en tot op de dag van vandaag zijn vooral in Duitsland maar ook in Nederland cantatediensten en motettendiensten populair.
Een halve eeuw geleden raakte het in zwang Bachs muziek op authentieke zeventiende-eeuwse instrumenten uit te voeren. Daar dwars tegenin zwoer de geniale Canadese pianist Glenn Gould bij piano-uitvoeringen omdat, zei hij, als Bach de piano had gekend hij dat zeker een verbetering zou hebben gevonden. Om zijn woorden kracht bij te zetten was het zijn gewoonte om mee te neuriën bij platenopnamen. Zijn stem voegde iets toe aan warmte van Bachs muziek, was zijn argument, en mocht dus niet uit de opnamen weggefilterd worden.

Bachs muziek mocht zich ook in de belangstelling van excentriekelingen verheugen. Bach stond erom bekend dat hij graag wat symboliek vlocht in zijn toonzettingen. Zo is in de verhouding van het korte eerste deel en het langere tweede deel van de Matteüspassie een kruisvorm te ontdekken. Sommige onderzoekers groeven vele spaden dieper en ontdekten in bijna elke noot van Bach een getallensymboliek, zozeer dat het niet meer te begrijpen was dat een mens zulke muziekstukken in elkaar had kunnen zetten. Ene meneer Schmend bereikte duizelingwekkende diepten door ook inktvlekjes in een partituur aan een getal te verbinden.
Onder wiskundigen en filosofen geniet Bach veel faam, eveneens vanwege de kunstige composities, zoals die van fuga’s. Beroemd is het lijvige boek Gödel, Escher, Bach van de Amerikaanse natuurwetenschapper Douglas Hofstadter uit 1979. Hij vergeleek de systeembouw van wiskundige Kurt Gödel, graficus Maurits Escher en Bach en onderzocht parallellen in de structuur van menselijke intelligentie. Het was en is een razend populair boek, waarvan de auteur zei dat een tiende van de mensen die het boek gekocht hebben eraan zijn begonnen, een tiende van hen die eraan zijn begonnen het hebben uitgelezen en een tiende van hen die het hebben uitgelezen het hebben begrepen. In De compositie van de wereld, dat een jaar later verscheen, zet schrijver Harry Mulisch in een warhoofdig betoog Bachs fugakunst in om het raadsel van de wereld eens en voor al te ontrafelen. Later ontdekte Mulisch de hemel.
Mag Bach zelf vooral grensoverstijgend worden genoemd, tal van zijn fanatieke bewonderaars hebben menige grens verlegd.

In de rubriek Grensverleggers portretteert Willem van der Meiden mensen die grenzen verlegden, overschreden of ophieven en zo de samenleving betekenisvol vernieuwden.

Log in om reacties te plaatsen

Doorzoek de website

Volzin Schrijfwedstrijd 2017

volzin schrijfwedstrijd

Dank aan allen voor uw inzendingen! Er zijn 112 essays ingezonden waar de jury zich momenteel over buigt. De deelnemers ontvangen uiterlijk 1 december bericht over de uitslag. De winnende essays zullen verschijnen in het eerste Volzin-nummer van 2018. 

Social media

FacebookTwitterLinkedIn

Agenda